आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ९

क्रियते वैश्वदेवं प्रातरारम्भं यथा स्यादिति । उत्तरत इति
सर्वेषां बलीनां गृहस्य वा । एतेन दक्षिणेति च व्याख्या-
तम् ॥ २ ॥

स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती शेषं दक्षिणा
निनयेत् ॥ ३ ॥

प्राचीनावीतीत्यनुच्यमाने यथा “दक्षिणस्यां दिशि¹
मासाः पितर” इत्यत्र पित्र्येऽपि प्राचीनावीतित्वं न भवति,
तथात्रापि न स्यात् । यथा पूर्वेषु³ बलिष्वर्थसिद्धं निनयनं,
तथेहापि सिद्धे निनयेदिति वचनं क्रियान्तरत्वज्ञापनार्थम् ।
तेन बलिहरणमिदं न भवति । ततश्च स्वाहाकाराभावः ।
तदत्र यद् अग्नौकरणं स देवयज्ञः । यद् बलिहरणं स
भूतयज्ञः । यद् दक्षिणतो निनयनं स पितृयज्ञः । त एते त्रयो-
ऽपि सहैव कर्तव्याः । तदर्थमिह शेषग्रहणम् । “अथ बलिह-
रणमि”त्यानन्तर्यार्थोऽथशब्दस्यै⁴। ब्रह्मयज्ञमनुष्ययज्ञौ वक्ष्येते ।
त एते पञ्च महायज्ञाः। कः पुनरस्याग्निः। गृह्याणीत्यधिकाराद्
गृह्यः। गृहस्थश्चाधिकारी। तथाचापस्तम्बः— “गृहमेधिनोर्य-
दशनीयस्य होमा बलयश्चे”ति। “औपासने पचने वे”ति व्यव-
स्थितो विकल्पः— औपासनवत औपासने, विधुरादेः पचन
इति। तथौचच्छन्दोगानां गृह्ये— “यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीया-
दि”ति प्रकृत्य वैश्वदेवमाम्नातम् । भाष्यकारस्तु “विवाहाग्नेः
प्रागस्यारम्भादनियतोऽत्राग्निः⁵, समावृत्तस्य च पृथक्पाकस्य

---

१. ‘तं न’ ख. ग. घ. पाठः. २. ‘र्वेष’ ग. पाठः. ३. ‘श्च’ क. ख. ग. पाठः. ४. ‘था छ’ ख. ग. पाठः. ५. ‘तोऽग्निः’ ख. पाठः.

C

१०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

प्रागपि विवाहाद्वैश्वदेवं कर्तव्यमि”त्याह। स्मृतिषु च स्नातक-
प्रकरणे पञ्च महायज्ञा विहिताः, न गृहस्थप्रकरणे । पात्रस्य
चोविहितत्वात् पाणिना होमा बलयश्चेति । अङ्गिरास्तु—
“शालाग्नौ विपचेदन्नं लौकिके वापि नित्यशः ।
यस्मिन्नेव पचेदन्नं तस्मिन् होमो विधीयते ॥”
इति ॥ ३ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

अथ खलु यत्र क्वच होष्यन्त्स्यादिषुमात्रावरं सर्वतः स्थण्डिलमुपलिप्योल्लिख्य षड् लेखा उदगायतां पश्चात् प्रागायते नानन्तयोस्तिस्रो मध्ये तदभ्युक्ष्याग्निं प्रतिष्ठाप्यान्वाधाय परिसमूह्य परिस्तीर्य पुरस्ताद्दक्षिणतः पश्चादुत्तरत इत्युदक्संस्थं तूष्णीं पर्युक्षणम् ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः। तेन पूर्वोक्ते वैश्वदेवे वक्ष्यमाणं तन्त्रं न भवति। खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे। यत्रक्वचग्रहणस्याकरणे अथ खलु होष्यन्त्स्यादित्यहरहर्होमविधिः प्रसज्येत। करणे त्वन्यत्र विहितस्य होमस्य विशेषो विधीयत इति गम्यते। यत्र होष्यन्त्स्यादित्येव सिद्धे क्वचग्रहणं क्रियते यत्राग्निहोत्रिकं तन्त्रं, तस्याग्निहोत्रेण प्रादुष्करणहोमकालौ व्याख्याताविति तस्मिन्नौपासनेऽपि परिस्तरणादयो होष्यद्धर्मा

---

१. 'चाप्यवि' क. पाठः.