आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४४	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

हविरुच्छिष्टं दक्षिणा ॥ २९ ॥

हविषो यद्धुतशिष्टं, सा दक्षिणा । अस्मादेव दक्षिणा-
विधानादन्यः कर्तेति गम्यते । तन्त्रव्यपदेशे कृते सत्युत्तर-
कालविधानाद् दक्षिणायाः पूर्वसूत्रेषु सर्वेषु पाकयज्ञेषु प्रवृत्ति-
र्न भवति, किं तर्हि पार्वण एव स्थालीपाके । सर्वेषु स्थाली-
पाकेष्वित्यन्ये ॥ २९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये अष्टमः खण्डः ।

---

अथ नवमः खण्डः ।

अथ पशुकल्पः ॥ १ ॥

अथशब्दोऽधिकारार्थः । इत उत्तरं पशुकल्पोऽधिकृतो
वेदितव्यः । कल्पग्रहणं किमर्थम् । अथ पशुरित्युच्यमाने योऽयं
त्रेतायां पशुर्विहितः स षाण्मास्यः सांवत्सरो वेति, तस्य स्थाने
गृह्येऽग्नौ पशुर्विधीयत इति विज्ञायते । कल्पग्रहणात्तु योऽस्मिन्
गृह्येऽन्यत्र चोदितः पशुरष्टकायां शूलगवे आतिथ्ये मधुपर्के,
अथ काम्यानां स्थाने काम्या इत्यत्र च, तस्य पशोः कल्पमा-
त्रमत्र विधीयत इत्यर्थो भवति ॥ १ ॥

उत्तरतोऽग्नेः शामित्रस्यायतनं कृत्वा पाययित्वा
पशुमाप्लाव्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखमवस्थाप्याग्निं दूतमिति
द्वाभ्यां हुत्वा सपलाशयार्द्रशाखया पश्चादुपस्पृशेद-
मुष्मै त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ॥ २ ॥

नवमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ४५

यस्मिन्नग्नौ पशुः श्रप्यते स शामित्रः । तस्यायतनं करोति । क । उत्तरतोऽग्नेरौपासनस्य कृत्वायतनं पशुं पाययैति उदकपानं कारयति । पाययित्वा तत आप्लावयति स्नापयति । ततोऽग्नेः पुरस्तात् प्रत्यङ्मुखमवस्थापयति । ततोऽग्निं दूतमिति द्वाभ्यां हुत्वा सपलाशया सपर्णायार्द्रशाखया अशुष्कशाखया पश्चात् पृष्ठभागे पशुमुपस्पृशेद् अन्वारभेत अमुष्मै त्वेति मन्त्रेण । अदःशब्दस्य स्थाने देवतानिर्देशश्चतुर्थ्या । 'अग्निं दूतं वृणीमहे' 'अग्निं दूतं पुरो दधे' 'अग्निं दूतं प्रति यदब्रवीत ने'त्यनेकसंभवेऽपर्याद्यस्य ग्रहणं हीनपादग्रहणात् । सूक्तादौ हीनपादग्रहणं दृष्टम् । यद्येवं द्वाभ्यां सूक्ताभ्यां होमः प्राप्नोति । भविष्यति । यत्र सूक्तादिग्रहणेनैकं सूक्तमिच्छति, करोति तत्र यत्नम् । तद्यथा—'उपप्रयन्त' इति सूक्ते 'इमे विप्रस्ये'ति सूक्ते इति । तस्मादृग्भ्यां द्वाभ्यां होमः ॥ २ ॥

व्रीहियवमतीभिरद्भिः पुरस्तात् प्रोक्षत्यमुष्मै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति ॥ ३ ॥

व्रीहीन् यवांश्चाप्सु प्रक्षिप्य ताभिरद्भिः पुरस्तादग्रतः प्रोक्षति मन्त्रेणोद्दिष्टदेवतेन ॥ ३ ॥

---

१. 'शामित्रो नामाग्निः यस्मिन् पशुः श्रप्यते । तस्या' ग. घ. पाठः.
२. 'तन्त्रगं प' क. पाठः.
३. 'यित्वा उ' ग. पाठः
४. 'ति पानीयं तत्राप्ला' ख. पाठः.
५. 'त्वा पशुमाप्ला' ग. पाठः.
६. 'ति । अवस्थाप्य ततोऽग्निं',
७. भ्यां जुहोति । हु' ग. घ. पाठः.
८. 'प्यन्यस्याग्र' घ. पाठः.
९. 'ति अमुष्मै त्वा जुष्टं प्रोक्षामीत्यनेन मन्त्रेण । नामनिर्देशः पूर्ववत् ॥' क. ख. पाठः.

४६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

तासां पाययित्वा दक्षिणमनु बाहुं शेषं निनयते ॥ ४ ॥

तासामपां किञ्चित् पाययित्वा तस्य पशोर्दक्षिणं बाहुमनु दक्षिणे बाहौ निनयेत् निषिञ्चेत् । तासामित्यक्रियमाणे प्रोक्षणावशिष्टाना मपां पायनं स्यात् ³। प्रोक्षणाभावे न स्यात् । तासांग्रहणात्तु प्रोक्षणाभावेऽपि 'प्रोक्षणोपाकरणवर्जमि'त्यत्रापि पायनं स्यात् । केचित्तु असति तासांग्रहणे यासां कासाञ्चिदपां पायनं स्यात् । तच्छेषस्य निनयनम् । तासांग्रहणे ⁴ तु प्रोक्षणावशिष्टानामेव पायनं निनयनं चेति । नेति वयम् । यद्येतदस्य प्रयोजनं शेषग्रहणमेव पुरस्तात् कर्तव्यं शेषं पाययित्वेति ॥ ४ ॥

आवृतैव पर्यग्निकृत्वोदञ्चं नयति ॥ ५ ॥

समन्त्रकेऽनुष्ठानप्रकारेऽन्यत्र विहिते तस्यैव मन्त्रवर्जितस्य ⁵ वचनमावृदिति । तेन श्रौते पशौ यः पर्यग्निकरणप्रकारः तेनैव मन्त्रवर्जं पर्यग्नि करोति । केन कथम् , आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परिवाजपतिः कविरिति त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति । पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालमाज्यानि चेत्येके । 'प्रत्यपिसृज्योल्मुकं त्रिः प्रतिपर्येती'त्यापस्तम्बः । एवं पर्यग्निकृत्वा पशुमुदञ्चं नयन्ति यजमानस्य पुरुषाः ॥ ५ ॥

---

१. 'पां शेषं कि', २. 'सांग्रहणेऽक्रि', ३. 'नं भवति । अपर आह अ', ४. 'णात् तु', ५. 'न्त्रस्याव' क. ख. पाठः.

नवमः खण्डः] अनाविलोपेष्टम् । ४७

तस्य पुरस्तादुल्मुकं हरन्ति ॥ ६ ॥

तस्य नीयमानस्य पशोः पुरस्तात् अग्रतः उल्मुकं दीप्ताग्रं काष्ठम् । हरन्ति त एव । तस्येति वचनात् पुरस्ताच्छब्दोऽग्रवाची, अन्यथा प्रथमवाची दिग्वाची वा सम्भाव्यते ॥ ६ ॥

शामित्र एष भवति ॥ ७ ॥

एष उल्मुकाग्निः शामित्रो भवति । तस्मिन्नायतने तस्य प्रतिष्ठापनम् ॥ ७ ॥

वपाश्रपणीभ्यां कर्ता पशुमन्वारभते ॥ ८ ॥

कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ ‘द्विशूलामेकशूलां चे’ति शास्त्रान्तरे । तयोरिह ग्रहणं प्रसिद्धवदुपदेशात् । ताभ्याम् । कर्ता पशुमन्वारभते । कः पुनः कर्त्ता, यः कश्चित् समर्थः । अध्वर्युरित्यन्ये ॥ ८ ॥

कर्तारं यजमानः ॥ ९ ॥

अन्वारभत इत्येव ॥ ९ ॥

पश्चाच्छामित्रस्य प्राक्छिरसं प्रत्यक्छिरसं वोदक्पादं संज्ञप्य पुरा नाभेस्तृणमन्तर्धाय वपामुत्खिद्य वपामवदाय वपाश्रपणीभ्यां परिगृह्याद्भिरवसिच्य शामित्रे प्रताप्याग्रेणैतमग्निं हृत्वा दक्षिणत आसीनः श्रपयित्वा परीत्य जुहुयात् ॥ १० ॥

---

१. 'ष्टम', २. 'ण्यो एका विशाखा अपरा सशाखेति शा-क. ख. पाठः.

४८	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

शामित्रस्य पश्चिमे देशे बर्हिरास्तीर्य तत्र पशुं संज्ञपयति मारयति कर्ता । ‘अमायुं कृण्वन्तम’िति कल्पान्तरे । संज्ञपनकाले च प्राक्शिरा वा प्रत्यक्शिरा वा पशुः कार्यः । ऊर्ध्वशिरा वा माभूदित्येवमर्थमिदम्, उदक्पादवचनादेव सिद्धत्वात् । एवं संज्ञप्य पुरा नाभेरिति वपास्थाननिर्देशः । नाभेरर्वागित्यर्थः । तृणमन्तर्धाय वपामुत्खिदति । उत्खिद्य उत्पाट्य वपामवद्यति खण्डयति । पुनर्वपाग्रहणं कृत्स्नावदानार्थम् । तेन हृदयादिष्वेकदेशावदानं भवति । अवदाय वपाश्रपणीभ्यां परिगृह्णाति । परिगृह्या^१द्भिरवसिञ्चति क्षालयति । अवसिच्य शामित्रेऽग्नौ प्रतापयति । धर्ममात्रमिदं प्रतापनम्, उत्तरत्रे^२ वपाश्रपणविधानात् । प्रताप्याग्रेणैतमग्निं हृत्वा अग्रेण पूर्वेणेत्यर्थः । एतमग्निमित्यौपासनस्य निर्देशः प्रधानत्वाद्, इतरस्य शामित्रशब्देनैव सर्वत्र व्यवहारात्, हृत्वा तस्यैवाग्नेर्दक्षिणत आसीनः श्रपयति घृतपरिषेकश्च भवति सम्यक्पाकार्थम् । श्रपयित्वा परीत्य जुहुयात् । उभावप्यग्नी पर्यावर्तते । अमुष्मै स्वाहेति मन्त्रः । अत्र प्रधानहोमविधानादाज्यभागान्ते पाशुक^३स्य कर्मण आरम्भः कुम्भीस्वधित्यादीनां च पात्रैः सह सादनम् ॥ १० ॥

एतस्मिन्नेवाग्नौ स्थालीपाकं श्रपयन्ति ॥ ११ ॥

एतस्मिन्निति श्रपणार्थमुत्पन्ने शामित्रे माभूत् । पशुपुरोडाशस्थानीयश्चायं स्थालीपाकः । यद्देवतयः पशुः तद्देवतो भवति ॥ ११ ॥

---

१. ‘ति । ततोऽद्भिरवसिच्य प्रक्षाल्य शा’, २. ‘त्र थ’ क, ख. पाठः. ३. ‘कर्म’ ग. पाठः.

नवमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ४९

एकादश पशोरवदानानि ॥ १२ ॥

पश्वधिकारे पुनः पशुग्रहणं श्रौतपरिग्रहार्थम् । श्रौतस्य पशोर्यान्यवदानानि तान्यत्र ग्राह्याणीति । तानि च कल्पान्तरादौ¹गमयितव्यानि । तत्रापस्तम्बः — ‘हृदयं जिह्व वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदत्तृतीयमिति दैवतानि’ ॥ १२ ॥

सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय शामित्रे श्रपयित्वा हृदयं शूले प्रताप्य स्थालीपाकस्याग्रतो जुहुयात् ॥ १३ ॥

इदं विप्रतिषिद्धं यद्ये²कादशावदानानि³ सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय⁴ कथमकादशावदानानीति । नास्ति विप्रतिषेधः । नेदं होमार्थमवदानं चोद्यते, तस्य वक्ष्यमाणत्वात् ‘एकैकस्यावदानस्य द्विर्द्विरवद्यती’ति । किं तर्ह्यनेनोच्यते । यद्यप्येकादशावदानानि, तथापि सर्वाण्यैवे⁵खण्ड्य शामित्रे श्रपयितव्यानीति । तानि च ‘दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदत्तृतीयमिति सौविष्टकृतानि । क्लोमानं प्लीहानं पुरीततं वॅ⁶निष्ठुमथ्युद्धिं मेदो जाघनीमि’त्यापस्तम्बोक्तानि । तेन च सौविष्टकृतानामत्रापि स्विष्टकृत्येव विनियोगः इतरेषां हुतशिष्टानां च ब्राह्मणभोजनादाविति । तत्र सर्वाङ्गेभ्य इति द्वितीयार्थे पञ्चमी । हृदयं शूले प्रताप्य स्थालीपाकस्याग्रतो जुहुयात्

---

१. ‘दवगन्तव्यानि’ क. पाठः.
२. ‘द्येवमेका’,
३. ‘नि कथं स’,
४. ‘दायदि सर्वाङ्गेभ्योऽवदाय क’,
५. ‘प्यङ्गाव’ ग. पाठः.
६. ‘वि’ क. पाठः.

५० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

हृदयं शूले प्रोतं शामित्र एव प्रतापयेति । ततः स्थालीपाक-
स्याग्रतो जुहोति । द्वितीयार्थे षष्ठी । स्थालीपाकस्य वा एक-
देशमवदानमात्रम् । अग्रतः अवदानेभ्यः प्राग् जुहोति । ततो-
ऽवदानानि । अस्मिन्नपि पक्षे स्विष्टकृदपि विद्यत^२ इत्याहुः ॥

अवदानैर्वा सह ॥ १४ ॥

जुहोति स्थालीपाकं, नाग्रतोऽवदानानाम् ॥ १४ ॥

एकैकस्यावदानस्य द्विर्द्विरवद्यति ॥ १५ ॥

यानि तान्येकादशावदानानि तेषामेकैकस्यार्थाय तत-
स्ततः प्रदेशाद् द्विर्द्विरवद्यति । द्विर्द्विरिति ग्रहणात् पञ्चाव-
त्तिनामपि द्विरेवेति केचित् । नेत्यन्ये, प्रदर्शनार्थत्वाद् द्वि-
र्ग्रहणस्य । यद्येवमपार्थकं द्विर्ग्रहणं तत् क्रियते अवदानधर्मेषु
द्विर्ग्रहणमेव यथा स्याद् देशादिनियमो मा भूदिति ॥ १५ ॥

आवृतैव हृदयशूलेन चरन्ति ॥ १६ ॥

आवृन्नाम मन्त्रवर्जिता क्रियापरिपाटी । अनुपदेशा-
देव मन्त्राभावे सिद्धे^३ तत्प्रतिषेधोऽन्येषां धर्माणां प्राप्त्यर्थः ।
के^४ ते । आहापस्तम्बः — 'अनुपस्पृशन् हृदयशूलमुदङ्परे-
त्यासञ्चरेऽप उपनिनीय शुष्कार्द्रयोः सन्धावुद्वासयती'ति ।
अस्माकमपि 'हृदयशूलमुपोयमानमि^५त्यादि ॥ १६ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये नवमः खण्डः ।

---

१. 'यति ततोऽवदाना' ग. पाठः. २. 'विभिद्य' क. पाठः.
३. 'द्धेऽपि त', ४. 'के पुनस्ते आ', ५ 'मनुमन्त्रयेदि ॥' ग. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ५१

अथ दशमः खण्डः ।

चैत्ययज्ञे प्राक् स्विष्टकृतश्चैत्याय बलिं हरेत् ॥ १ ॥

इह कश्चित् केनचिदर्थेनार्थी, या एताः प्रतिजनपदमायतनेषु देवताः पूज्यन्ते तासां मध्ये यां च भजते यां च परं मन्यते तस्यै प्रतिशृणोति पशुना स्थालीपाकेनाज्येन वा यच्चान्यदेवं युक्तं तेन त्वा यक्ष्य इति । स तस्मिन्नर्थे सिद्धे तां देवतां तेन हविषो यजते तस्मिन् विषय इदमुच्यते । चैत्यमायतनम् इह तात्स्थ्यात् ताच्छब्धं चैत्यस्थस्य दैवतस्य यज्ञश्चैत्ययज्ञः । अपर आह — यत्र द्रव्यं देवता काम इति सर्वं चित्तपरिकल्पितं स चित्ते भवश्चैत्यः । ‘गम्भीराञ्ञ्यः’ । ‘अव्ययीभावाच्चे’त्यत्र परिमुखादेर्ग्रहणम् । तेषु चित्तशब्दः पठितव्यः । चैत्यश्चासौ यज्ञश्चेति चैत्ययज्ञ इति । तस्मिन् सङ्कल्पितेन हविषाज्यभागान्ते हुत्वा स्विष्टकृतः प्राक् तस्मै चैत्याय तदेव हविर्बलिं हरेत् प्रत्यक्षेण निवेदयेत् । पश्चात् स्विष्टकृत् । तस्याप्यवदानं पूर्वमेव । तदायतनवासिनेऽमुष्मै स्वाहेति प्रधानहोमः । पुनश्चैत्यायेति वचनं प्रत्यक्षहरणार्थम् । सर्वेष्वेव कर्मसु आगन्तुकानि प्राक् स्विष्टकृतः । प्राक् स्विष्टकृत इति वचनमस्मिन् कर्मणि होमोऽस्तीति प्रदर्शनार्थम् । अन्यथा बलिहरणमात्रमेव स्याद् यज्ञशब्दस्य तावत्यपि दृष्टत्वाद् यथा भूतयज्ञ इति ॥ १ ॥

यद्यु वै विदेशस्थम् ॥ २ ॥

---

१. ‘प्रा स्विष्टकृतः प्रोक्तस्मै च चेत्याय तदेव बलिं हरे य’ ग. पाठः.

५२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

यजेतेति शेषः । उवै इति निपातौ वाक्यालङ्कारे
विप्रकृष्टो देशो विदेशः ॥ २ ॥

यदि विदेशस्थं चैत्यं यजेत यदा चोलेषु स्थितः सोमनाथं, तदा प्रत्य-
क्षहरणाद्योगात् किं कर्तव्यं तदाह —

पलाशदूतेन ॥ ३ ॥

हारयेदिति शेषः । पलाशवृक्षेण दूतं कारयित्वा
तेन हारयेत् ॥ ३ ॥

यत्र वेत्थ वनस्पत इत्येतयर्चा द्वौ पिण्डौ कृत्वा
वीवधेऽभ्याधाय दूताय प्रयच्छेत् ॥ ४ ॥

पादग्रहणादेव सिद्धे एतयर्चेति वचनं पिण्डकरणे
अभ्याधाने प्रदाने चाभ्यासार्थम् । यत्र वेत्थ वनस्पत इति
द्वौ पिण्डौ कृत्वा एतयर्चा अभ्याधाय एतयर्चा प्रयच्छे-
दिति । पिण्डयोरेकश्चैत्याय अपरो दूताय पाथेयरूपः । वी-
वधो नाम स्कन्धवाह्य उभयतोबद्धशिक्यः काष्ठविशेषः त-
स्मिन् पिण्डावभ्याधाय दूताय प्रयच्छेत् तस्य स्कन्धे नि-
दध्यात् ॥ ४ ॥

इमं तस्मै बलिं हरेति चैनं ब्रूयात् ॥ ५ ॥

यश्चैत्याय परिकल्पितः तमभिमृश्य । तस्मा इत्यस्य
स्थाने चैत्यस्य चतुर्थ्या नामनिर्देशः ॥ ५ ॥

अयं तुभ्यमिति यो दूताय ॥ ६ ॥

यो दूताय परिकल्पितः पिण्डः तमभिमृश्यायं तुभ्य-
मिति ब्रूयात् ॥ ६ ॥

---

१. 'यदूतः रू' क. ख. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम् । ५३

प्रतिभयं चेदन्तरा शस्त्रमपि किञ्चित् । ॥

अन्तरा कर्तुश्चैत्यस्य मध्ये प्रतिभयं भयङ्करं कान्तारादिकं स्याच्चेत् तदा दूतस्य भयनिवृत्त्यर्थं शस्त्रं खड्गादिकमपि किञ्चित् प्रयच्छेत् ॥ ७ ॥

नाव्या चेन्नद्यन्तरा प्लवरूपमपि किञ्चिदनेन तरितव्यमिति ॥ ८ ॥

तयोरेव मध्ये नाव्या नौतार्या नदी चेद् भवति तदा दूतस्य तरणार्थं प्लवरूपमपि किञ्चिद् अलाबुपात्रादिकं प्रयच्छेत् । अनेन तरितव्यमिति च दूतं ब्रूयात् ॥ ८ ॥

धन्वन्तरियज्ञे ब्रह्माणमग्निं चान्तरा पुरोहित¹याग्रे बलिं हरेत् ॥ ९ ॥

धन्वन्तरिर्नाम चैत्यम् । वैश्रवण इत्येके । अमृतोद्भवश्चिकित्सितस्योपदेष्टेत्यायुर्वेदे प्रसिद्धः । तत्र द्वितीयः स्वरोऽपि ह्रस्वः प्रसिद्धः । तस्य यज्ञे योऽस्मिन् कर्मणि दक्षिणत आसीनो ब्रह्मा तमग्निं चान्तरा तयोर्मध्ये यो धन्वन्तरेः पुरोहितः तस्मै अग्रे प्रथमं बलिं हरेत् पश्चाद् धन्वन्तरये । होमस्तु धन्वन्तरय एव । यदा त्वयं विदेशस्थः तदास्मै सपुरोहितायैकः पिण्डः दूताय द्वितीयः । इमं धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यां बलिं हरेदिति द्विवचनेनोहः । अन्ये तु

---

Footnotes

1. १. 'ध्ये पुरोहिताय धन्वन्तरेर्यः पुरोहितः तस्मै अग्रे प्रथमं बलिं हरेत् । पश्चाद् धन्वन्तरये होमस्तु धन्वन्तरय एव । यदा विदेशस्थो धन्वन्तरिः तदा धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यामेकः पिण्डः दूताय द्वितीयं तस्मा इत्यस्यापि द्विवचनेनोहः इमं धन्वन्तरिपुरोहिताभ्यां बलिं हरेति अन्ये' ग. पाठः. ↩

५४	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

पुरोहिताय क्वचिदपि प्रत्यक्षहरणाभावाद्दिग्देशस्थेऽपि धन्वन्तरौ ब्राह्मणमग्निं चान्तरा पुरोहिताय बलिं हरन्ति ॥ ९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये दशमः खण्डः ।

अथैकादशः खण्डः ।

उपनिषदि गर्भालम्भनं पुंसवनमनवलोभनं च ॥ १ ॥

गर्भो येन लभ्यते निषिक्तं वीर्यममोघं भवति तद् गर्भालम्भनम् । येन स गर्भः पुमान् भवति तत् पुंसवनम् । येन स गर्भो न लुभ्यति न स्रवति तदनवलोभनम् । एतानि त्रीणि कर्माणि उपनिषद्याम्नातानि तथैव कर्तव्यानि । शाखान्तरोपनिषद्याम्नातानामप्यागमय्यानुष्ठानार्थं वचनम् ॥ १ ॥

यदि नाधीयात् तृतीये गर्भमासे तिष्येणोपोषितायाः सरूपवत्साया गोर्दधनि द्वौ द्वौ माषौ यवं च दधि प्रसृतेन प्राशयेत् ॥ २ ॥

यदि नाधीयात् व्यत्ययेन परस्मैपदम् । स्मरणार्थो वा धातुः । यदि तामुपनिषदं नाधीयीत न स्मरेद्वा तदो किं कर्तव्यम् । तदुच्यते । तृतीये गर्भमासे तिष्येणोपोषितायाः सरूपवत्साया गोर्दधनि द्वौ द्वौ च माषौ यवं च दधि प्रसृतेन प्राशयेत् । तत्र गर्भालम्भनं गृह्यान्तरेषु बहुषु प्रसिद्धम् । तत्रापस्तम्बः — 'रजसः प्रादुर्भावात् स्नातामृतुसमावेशन उत्तराभिरभिमन्त्रयते', 'चतुर्थीप्रभृत्या षोडशीमुत्तरामुत्तरां

---

१. 'ब्राह्मणमग्निं चेत्यादि ब' क. ख. पाठः.
२. 'दा एवम् । तु' ख. पाठः.
३. 'व्यं तु' ग. पाठः.

एकादशः खण्डः] अनाविलोपेत्तम् । ५५

युग्मां प्रजानिःश्रेयसमृतुगमन इत्युपदिशन्ती’ति । इह तु पुंसवनमनवलोभनं चोच्यते । तत् तृतीये गर्भमासे कर्तव्यम् । तिष्येणेति ‘नक्षत्रे च लुपी’त्यधिकरणे तृतीया । प्राशनेन चास्य सम्बन्धः नोपवासेन । ज्योतिःशास्त्रे कल्पान्तरेषु च तिष्य एव पुंसवनं विहितम् । तत्रापस्तम्बः — ‘पुंसुवनं व्यक्ते गर्भे तिष्येणे’ति । किञ्च,

‘‘नक्षत्रमुपवासश्च प्राशनस्य गुणौ मतौ ।
गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वतः ॥’’

समानं रूपं यस्य स सरूपः सरूपो वत्सो यस्याः सा सरूपवत्सा एवम्भूताया गोर्दधानि । सप्तमीनिर्देशात् प्रक्षिप्येति गम्यते । द्वौ द्वौ च माषौ यवं च प्रक्षिप्य तद् दधि पूर्वेद्युरुपोषिताया भार्यायाः प्रसृतेन प्राशयेत् तामेव । उपवासश्च रात्रावभोजनम् । ‘औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनमि’त्यापस्तम्बधर्मे प्रदर्शनात् । प्रसृतोऽर्धाञ्जलिः । द्वौ द्वाविति वीप्सावचनं वक्ष्यमाणप्रसृतापेक्षम् । एकस्मिंस्तु प्रसृते द्वौ माषौ ॥

किं पिबसि किं पिबसीति पृष्टा पुंसवनं पुसवनमिति त्रिः प्रतिजानीयात् ॥ ३ ॥

प्रतिज्ञानं प्रतिवचनम् । प्राश्नन्तीं भार्यां भर्ता पृच्छति किं पिबसीति । सा प्रत्याह — पुंसवनमिति । अत्रापि वीप्सावचनं वक्ष्यमाणप्रसृतापेक्षम् । त्रिरित्यनुवादः । ‘एवं त्रीन् प्रसृतान्’ इत्येव सिद्धे एवं तावदुपदेशः । अपर आह — प्रतिप्राशनमावृत्तम् एवं प्रश्नः प्रतिवचनं चेति । अस्मिन् पक्षेऽपि त्रिरित्यनुवादः ॥ ३ ॥

---

१. ‘शः प्रतिप्राशः अ’ ग. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

५६	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

एवं त्रीन् प्रसृतान् ॥ ४॥
एवमुक्तेन प्रकारेण त्रीन् प्रसृतान् प्राशयेत् । उक्तेन सह त्रयः प्रसृताः ॥ ४ ॥

अथास्यै मण्डलागारच्छायायां दक्षिणस्यां नासिकायामजीतामोषधीं नस्तः करोति ॥ ५ ॥
उक्तं पुंसवनम् । अनवलोभनमुच्यते । मन्त्रलिङ्गं हि भवति 'माहं पौत्रमघं नियामि'ति । तत्र मण्डलाकारमगारं कर्तव्यं तस्यच्छायायां तत् कर्म भवति । नासिकाबिलस्य द्वित्वाद् दक्षिणस्यामिति विशेष्यते । अस्माद्विशेषणाद् ज्ञायते 'एकाङ्गवचने दक्षिणं प्रतीयाद्' इति परिभाषा ज्ञानेन्द्रियेषु न प्रवर्तत इति । अजीतामोषधीम् अजीर्णां दूर्वामित्युपदेशः । तां नस्तः करोति नस्तःकरणं नाम नासिकाबिलेनान्तःप्रवेशनम् । तच्च स्वरूपेणाशक्यमिति रसीकृत्य कर्तव्यम् । तत्रापस्तम्बः — 'अनवरस्नातया कुमार्या दृषदपुत्रे दृषदपुत्रेण पेषयित्वा परिवाप्ये'ति । अनुपदेशान्मन्त्रो न भवति ॥ ५ ॥

प्रजावज्जीवपुत्राभ्यां हैके ॥ ६॥
एके आचार्याः प्रजावज्जीवपुत्राभ्यामृषिभ्यां दृष्टे ये सूक्ते 'आ ते गर्भो योनिमेतु' 'अग्निरेतु प्रथमो देवतानामि'त्येताभ्यां नस्तःकरणमिच्छन्ति । सूक्तद्वयमुक्त्वा तदन्ते निषेकः । अनयोरपि सूक्तयोर्लिङ्गानि भवन्ति । अनवलोभनमेतदिति ॥ ६ ॥

---

१. 'रिप्लाव्ये'ति मुद्रितपाठः. २. 'न्त्रोऽपि न', ३. 'त्वा' ग. पाठः. ४. 'नमिति' ग., 'यं' क. ख. पाठः.

द्वादशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ५७

प्राजापत्यस्य स्थालीपाकस्य हुत्वा हृदयदेशमस्या आलभेत। यत्ते सुसीमे हृदये हितमन्तः प्रजापतौ मन्येऽहं मां तद्विद्वांसं माहं पौत्रमघं नियामिति ॥ ७ ॥

पुंसवनानवलोभनयोरपि स्थालीपाकः । तेनादावेव तं श्रपयित्वाज्यभागान्ते नस्तःकरणान्तं प्रजापतये स्वाहेति हुत्वा हृदयदेशमस्या आलभेत स्पृशेद् यत्त इति मन्त्रेण ॥७॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
प्रथमाध्याये एकादशः खण्डः ।

---

अथ द्वादशः खण्डः ।

चतुर्थे गर्भमासे सीमन्तोन्नयनम् ॥ १ ॥

सीमन्त उन्नीयते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनम् । तच्च चतुर्थे गर्भमासे कर्तव्यम् । अस्मादेव समाख्यानादिदमत्र प्रधानकर्म न गर्भसंस्कारः। तस्माद् “एवं त्वं गर्भमाधेही”ति गर्भलिङ्गे सत्यपि तस्याप्रधानत्वान्न प्रतिगर्भमस्यावृत्तिः । न च द्वितीयादिषु गर्भेषु चत्वारिंशत्संस्काराणामूनता, आधारसंस्कारद्वारेण तेषामप्ययं संस्कार इति कृत्वा । तस्मात् प्रथम एव गर्भे एतत् कर्म भवति । तथाचापस्तम्बः— “सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासी”ति । पूर्वयोस्तु कर्मणोः गर्भसंस्कारत्वात् प्रतिगर्भमावृत्तिः ॥१॥

---

१. 'ति ह्', २. 'स्य' ग. पाठः.

५८	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

आपूर्यमाणपक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात् ॥ २ ॥

उक्त आपूर्यमाणपक्षः । पुंसा पुन्नामधेयेन हस्तः पुष्य इत्यादिना । पुंसि नक्षत्र इत्येव सिद्धम् । चन्द्रमसैव हि योगे पुष्यादीनां नक्षत्रता । एवं सिद्धे गुरुसूत्रकरणमत्यन्तसंयोगार्थम् । तेन तस्मिन् नक्षत्रे मध्यतोऽर्धे भवति॥ २ ॥

अथाग्निमुपसमाधाय पश्चादस्यानडुहं चर्मास्तीर्य प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम तस्मिन्नुपविष्टायां समन्वारब्धायां धाता ददातु दाशुष इति द्वाभ्यां राकामहमिति द्वाभ्यां नेजमेष इति तिसृभिः प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति च ॥ ३ ॥

जुहुयादिति शेषः । अथशब्दाच्चतुर्थमासस्य पश्चादपि स्यात् । तथाच तलवकारिणां गृह्यं 'सीमन्तोन्नयनं चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमे वा भवती'ति । अग्निमुपसमाधायेत्यादि समन्वारम्भणान्तं गृहप्रवेशनीये व्याख्यातम् ॥ ३ ॥

अथास्यै युग्मेन शलाटुग्लप्सेन त्रिरन्यया च शलल्या त्रिभिश्च कुशपिञ्जूलैरूर्ध्वं सीमन्तं व्यूहति भूर्भुवःस्वरोमिति त्रिश्चतुर्वा ॥ ४ ॥

अथशब्दः प्रकारभेदं द्योतयति उपविश्य हुत्वा अथोत्थाय व्यूहतीति । चतुर्थ्या तादर्थ्यमुच्यते । किं सिद्धं भवति, आधारभूतायाः स्त्रियाः संस्कारः सीमन्तव्यूहनमिति सिद्धं भवति । युग्मेन समेने अखण्डयतैवार्ध-

---

१. 'न खण्डयितुमश' ग. पाठः.

द्वादशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ५९

यितुं शक्येन । अपक्वानि फलानि शलाटूनि तेषां ग्लप्सेन स्तबकेन, यत्र स्तबके फलानि युग्मानि तेन । त्रिरावृत्तोऽन्यो वर्णो यस्याः तया त्रिरन्यया शलल्या आरण्यस्य वराहविशेषस्य, यस्ये सूच्याकाराणि रोमाणि, तस्य सूची शलली, सा कृष्णा भवति । तत्र कस्याश्चित् त्रिषु स्थानेषु श्वेतो वर्णः अन्यस्या अन्यथा ततो विशेष्यते त्रिरन्ययेति । कुशपिञ्जूलैः कुशस्तम्बैः तरुणकैरतैर्द्रव्यैर्युगपद्गृहीतैरूर्ध्वं सीमन्तं व्यूहति । यथा सीमन्तो भवति तथा केशान् पृथक्करोति भूर्भुवःस्वरोमिति मन्त्रेण त्रिश्चतुर्वा । सर्वत्र मन्त्रावृत्तिः ॥ ४ ॥

वीणागाथिनौ संशास्ति ॥ ५ ॥

वीणा च गाथा च ययोस्तौ वीणागाथिनौ । संशास्ति प्रेष्यति ॥ ५ ॥

कथं —
सोमं राजानं संगायतमिति ॥ ६ ॥

अनेन प्रैषेण ॥ ६ ॥

गाथामाह —
सोमो नो राजावतु मानुषीः प्रजा निविष्टचक्रासाविति ॥ ७ ॥

असावित्यत्र सम्बुद्ध्या नद्या नामनिर्देशः ॥ ७ ॥

कस्या नद्याः —
यां नदीमुपावसिता भवन्ति ॥ ८ ॥

---

१. 'या च श' क. ग. पाठः.
२. 'स्य चकारेण रोम्णा श' क, 'स्याश्चर्यकराणि लोमानि तस्य सूची श' ग. पाठः.
३. 'रेण लोम्ना श' ख. पाठः.

६०	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

यां नदीमुपजीवन्तीत्युक्तं भवति । यथानिविष्टचक्रा कावेरि ताम्रपर्णि यमुने गङ्गे सरस्वतीति ॥ ८ ॥

ब्राह्मण्यश्च वृद्धा जीवपत्यो जीवप्रजा यद्यदुपदिशेयुः ॥ ९ ॥

तत्तत् कुर्यादिति शेषः । जीवन्ति पतयो यासां तां जीवपत्यः । छान्दसो यणादेशः । जीवपत्न्य इति पाठे “विभाषा सपूर्वस्ये”ति ङीष्नकारौ । यदा तु तौ न भवतः, तदा जीवपतय इति भवति ॥ ९ ॥

वृषभो दक्षिणा ॥ १० ॥

दक्षिणोपदेशादन्यकर्तृकमिति केचित् । नेति वयम् । मन्त्रलिङ्गाद् ‘अस्यै मे पुत्रकामायै गर्भमाधेही’ति । दक्षिणा तु ब्रह्मणे देया तदभावे यस्मैकस्मैचित् सदस्याय ॥ १० ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमाध्याये द्वादशः खण्डः ।

---

अथ त्रयोदशः खण्डः ।

कुमारं जातं पुरान्यैरालम्भात् सर्पिर्मधुनी हिरण्यनिकाषं हिरण्येन प्राशयेत् प्र ते ददामि मधुनो घृतस्य वेदं सवित्रा प्रसूतं मघोनाम् आयुष्मान् गुप्तो देवताभिः शतं जीव शरदो लोके अस्मिन्निति ॥ १ ॥

---

१. ‘हि यः पुमानिति । द’ ग. पाठः.

त्रयोदशः खण्डः] अनाविलोपेसम् । ६१

कुमारमित्यनुच्यमाने जातामिति लिङ्गस्याविवक्षित-
त्वात् कुमार्या अपि प्राप्नोति । आवृत्तैव कुमार्या इत्येतत्तु
प्रवासादेत्येत्यस्मिन् विषये वक्ष्यते । यद्येवं कुमारग्रहणमेवा-
स्तु । तत्रापि लिङ्गस्याविवक्षा प्राप्नोति । किञ्च 'एतेन गोदानं
षोडशे वर्षे' इत्यत्र जातस्य षोडशवर्षं यथा गृह्येत, अनन्तर-
स्योपनयनस्य षोडशवर्षं मा ग्राहीति । पुरान्यैरालम्भाद् या-
वदन्ये न स्पृशेयुः तावदित्यर्थः । सर्पिर्मधुनी विषमघृते
प्राशयेदिति सम्बन्धः । हिरण्यनिकाषं हिरण्यं निकष्य निघृष्य
तेनैव हिरण्येन प्राशयेत् 'प्र ते ददामी'ति मन्त्रेण ॥ १ ॥

कर्णयोरुपनिधाय मेधाजननं जपति मेधां ते देवः
सविता मेधां देवी सरस्वती मेधां ते अश्विनौ देवावाधत्तां
पुष्करस्रजौ इति ॥ २ ॥

कर्णयोरुपनिधाय किं प्रकृतं हिरण्यं न मुखं कर्णयो-
र्जपतीत्यर्थासिद्धत्वात् । यस्य मन्त्रस्य जपेन कुमारो मेधावी
भवति स मेधाजननः । मेधां ते देवः सविता इत्यादि-
र्मन्त्रः । उभयोः कर्णयोर्युगपज्जपस्याशक्यत्वादर्थान्मन्त्रस्या
वृत्तिः ॥ २ ॥

अंसावभिमृशति अश्मा भव परशुर्भव हिरण्य-
मस्तृतं भव । वेदो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शत-
मिति । इन्द्रः श्रेष्ठानि द्रविणानि धेह्यस्मे प्रयन्धि मघ-
वन्नृजीषिन्निति च ॥ ३ ॥

मध्ये इतिकरणाच्चशब्दाच्च तेन कल्पजेन मन्त्रेणैव
द्वावंसौ युगपदभिमृश्य पश्चादितराभ्यामन्ते सकृदभिमृ-
शति ॥ ३ ॥

६२	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

नाम चास्मै दद्युः ॥ ४ ॥

बहुवचननिर्देशान्मातृपितृबान्धवा इति समुदिता नाम दद्युः । कालस्तु शास्त्रान्तरादागमयितव्यः । तत्र मनुः —

“नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वाथ कारयेत् ।
पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥”

इति ॥ ४ ॥

तस्य लक्षणमाह —
घोषवदाद्यन्तरन्तस्थमभिनिष्टानान्तं द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा ॥ ५ ॥

वर्गाणां द्वितीयचतुर्था रहौ च घोषवन्तः तेषामन्यतमो वर्ण आदौ कर्तव्यः । यरलवा अन्तस्थाः तासामन्यतमो मध्ये कर्तव्यः । अभिनिष्टानो विसर्जनीयः सोऽन्ते कर्तव्यः । 'अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञायाम्' इति षत्वम् । तच्च द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा भवति। हरो रुद्रो देवः हरदत्तो भवनाग इत्याद्युदाहरणानि ॥ ५॥

द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वेति यदुक्तं तत् काम्यमपीत्याह —
द्व्यक्षरं प्रतिष्ठाकामश्चतुरक्षरं ब्रह्मवर्चसकामः ॥ ६ ॥

प्रतिष्ठाब्रह्मवर्चसे कुमारस्य, तत्संस्कारत्वात् ; न कर्तुः ॥ ६ ॥

युग्मानि त्वेव पुंसाम् ॥ ७ ॥

युग्मानि युग्माक्षराणि । एवकारात् तुशब्दाच्च पूर्वोक्तं सर्वमतन्त्रम् इदमेव तन्त्रमिति गम्यते यद् युग्मान्यक्षराणि ॥ ७ ॥

त्रयोदशः खण्डः] अनाविलोपेसम् । ६३

अयुजानि स्त्रीणाम् ॥ ८ ॥

अयुग्मान्यक्षराणि पार्वती भवानीत्यादीनि । एवं ता-
वत् संव्यवहारार्थस्य नाम्नः करणमुक्तम् ॥ ८ ॥

अथाभिवादनीयस्य नाम्नः करणमाह—

अभिवादनीयं च समीक्षेत तन्मातापितरौ वि-
द्यातामोपनयनात् ॥ ९ ॥

अयमुपनीतो येनाभिवादयते तदभिवादनीयं नाम ।
करणे कृत्यप्रत्ययः । तदप्यस्मिन् काले समीक्षेत । पूर्वत्र दद्यु-
रिति बहुवचनम् उत्तरत्र मातापितरौ विद्यातामिति द्विवच-
नम् इह त्वेकवचनम् । तत्र न ज्ञायते कः समीक्षेतेति ।
नामकरणे यः प्रधानभूतः कर्ता स समीक्षेत । स च
पिता । तदभावे तत्स्थानीयः । समीक्षणं च सम्यङ् निरूप्य
करणम् । अतस्तदानीमेवाभिवादनीयमपि नाम पिता सम्यङ्
निरूप्य कुर्यादिति, यथा परेण न ज्ञायते । ततस्तन्नाम-
मात्रेऽपि ब्रूयाद् इदमस्याभिवादनीयं नामास्मिन्नवधत्स्वेति ।
तन्मातापितरौ विद्यातामोपनयनात् तदभिवादनीयं नाम
मातापितरावेव विद्यातां जानीयातां नान्ये । कियन्तं कालम्
ओपनयनात् आ उपनयनात् । उपनयने कृते तेनाभिवा-
दयस्वेति कुमारायाचक्षीयाताम् ॥ ९ ॥

प्रवासादेत्य पुत्रस्य शिरः परिगृह्य जपति अङ्गाद-
ङ्गात् संभवसि हृदयादधिजायसे आत्मा वै पुत्रनामासि