आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३

सूत्रम् .	विषयः .
२९.	गान्धर्वविवाहः ।
३०.	आसुरविवाहः ।
३१.	पैशाचविवाहः ।
३२.	राक्षसविवाहः ।

पञ्चमः खण्डः ।

१. विवाहे नानाविधजनपदादिधर्माणां ज्ञात्वानुष्ठानम् ।
२. समानधर्मप्रतिज्ञा ।
३. पाणिग्रहणविधिः, कामनाभेदेन पाणिग्रहणप्रकारः ।
४. अग्न्युदकुम्भयोस्त्रिः परिणयनं जपश्च ।
५. परिणयनमन्त्रः ।
६. अश्मारोहणम् ।
७. अश्मारोहणमन्त्रः ।
८. वध्वा अञ्जलावुपस्तीर्य द्विलाजावापः ।
९. जमदग्नीनां त्रिरवदानम् ।
१०. अवत्तस्य हविःशेषस्य च प्रत्यभिघारणम् ।
११. सर्वत्रावदानेषूपस्तरणमवदानं प्रत्यभिघारणं चेत्यवदानधर्मः ।
१२. लाजहोमप्रकारस्तन्मन्त्राश्च ।
१३. शूर्पपुटेन तूष्णीं चतुर्थहोमप्रकारः ।
१४. केषाञ्चिन्मते लाजहोमात् परं परिणयनम् ।
१५. अस्मिन् पक्षे उत्तमाहुत्योरसन्निपातः ।
१६. समनन्तरमेव वध्वाः शिखयोर्विमोकः ।
१७. ऊर्णासूत्राभ्यां केशपक्षयोर्बन्धनम् ।
१८. दक्षिणपक्षसूत्रस्य ‘प्रत्वा मुञ्चामि’ति मन्त्रेण विमोकः ।
१९. उत्तरपक्षसूत्रस्य ‘प्रेतो मुञ्चामि’ति मन्त्रेण विमोकः ।
२०. सप्तपदी ।
२१. दम्पत्योः शिरस्युदकुम्भेनावसेकः । गृहान्तरगमने नियमविशेषः ।

४

सूत्रम्.	विषयः.
२२.	ध्रुवारुन्धत्योर्दर्शनं, दम्पत्योर्मन्त्रवद्वाग्विसर्गः ।

---

षष्ठः खण्डः ।

१. यानारोहणम् ।
२. नावारोहणम् ।
३. उदकादुत्तारणम् ।
४. वध्वा रोदने जपः ।
५. ध्रियमाणस्य विवाहाग्नेर्नयनम् ।
६. प्रशस्तदेशवृक्षचतुष्पथेषु मन्त्रजपः ।
७. प्रतिवसति मन्त्रेणेक्षकप्रेक्षणम् ।
८. मन्त्रेण गृहप्रवेशः ।
९. दम्पत्योरग्नेः पश्चाच्चर्मण्युपवेशनं मन्त्रैर्होमो दधिप्राशनं च ।
१०. हुतशिष्टस्याज्यस्य तेनैव मन्त्रेण हृदयेऽञ्जनं वा ।
११. विवाहात् प्रभृति ब्रह्मचर्यनियमः, गृहप्रवेशनीयादूर्ध्वं त्रिरात्रं द्वादशरात्रं संवत्सरं वा चरितब्रह्मचर्यस्य ऋषिकल्पपुत्रजननम् ।
१२. सूर्याख्यमन्त्रतत्त्वज्ञायाचार्याय वधूवस्त्रदानम् ।
१३. ब्राह्मणेभ्योऽन्नदानम् ।
१४. स्वस्तिवाचनम् ।

---

सप्तमः खण्डः ।

१. विवाहात् प्रभृति गृह्याग्निपरिचरणम् ।
२. दम्पत्योरन्यतरेणाग्निसमीपे उदयास्तमययोर्नियमेनावस्थानम् ।
३. अग्नेरुपशमे पुनरग्न्युत्पत्तिप्रकारः उपवासोपदेशश्च ।
४. तस्याग्नेरग्निहोत्रविधानेन परिग्रहणम् ।
५. प्रज्वलनं होमकालश्च ।
६. होमार्हद्रव्यकथनम् ।

५

सूत्रम्.	विषयः.
७.	उक्तद्रव्यालाभे द्रव्यान्तरपरिग्रहणम् ।
८.	सायम्प्रातर्होमः ।

अष्टमः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	पार्वणः स्थालीपाकः ।
२.	दर्शपूर्णमासयोः पूर्वस्यां रात्रावुपवासनियमः ।
३.	इध्माबर्हिषोः सन्नहनम् ।
४.	देवताः ।
५.	काम्यदेवताः ।
६.	देवताभ्यः प्रत्येकं चतुर्मुष्टिनिर्वापः ।
७.	निर्वापप्रकारस्तन्मन्त्रश्च ।
८.	निर्वापक्रमेण प्रोक्षणम् ।
९.	त्रिरवहननफलीकरणप्रक्षालनपूर्वं पृथक्पात्रेषु श्रपणम् ।
१०.	एकस्मिन् पात्रे वा श्रपणम् ।
११.	पृथक्श्रपणे प्रकारकथनम् ।
१२.	एकत्र श्रपणे प्रकारकथनम् ।
१३.	शृतस्य हविष उदगुद्वासनं परिध्याघारानूयाजसमिधां परिधानम् इध्महोमस्तन्मन्त्रश्च ।
१४.	तूष्णीमाघारहोमानन्तरमाग्नेयसौम्ययोराज्यभागयोर्होमविधिः ।
१५.	पूर्वोक्ताज्यभागयोर्देशविधिः ।
१६.	आज्यभागयोर्यज्ञचक्षुष्ट्वरूपणम्, आज्यभागयोः प्रथममुत्तरतः पश्चाद् दक्षिणतश्च होमे उपपत्तिकथनम् ।
१७.	आज्यभागयोर्मध्ये प्रधानाहुतिहोमः ।
१८.	प्रत्यक्तरं वा प्रधानाहुतिहोमः ।
१९.	प्राक्संस्यमुदक्संस्थं वा हविर्होमः ।
२०.	अग्नेरुत्तरपूर्वभागे सौविष्टकृतहोमः ।
२१.	चतुरवत्तिनामवदानक्रमः ।
२२.	पञ्चावत्तिनां जमदग्नीनामवदानक्रमः ।

६

सूत्रम्.	विषयः.
२३.	हविष उत्तरार्धात् सौविष्टकृतमेकमवदानं, पञ्चावत्तिनो द्विरवदानं, सर्वेषां द्विरभिघारणम् इत्यवदानसम्पत्तिः ।
२४.	प्रधानावदान इव सौविष्टकृतेऽवदाने हविषां न प्रत्यभिधारणम् ।
२५.	सौविष्टकृतस्य हविषो होमे मन्त्रोपदेशः ।
२६.	स्तीर्णे बर्हिषि प्रणीतापात्रनिनयनम् ।
२७.	पाकयज्ञेषु पूर्णपात्रनिनयनस्यावभृथत्वरूपणम् ।
२८.	उपदिष्टस्याङ्गजातस्य सर्वपाकयज्ञतन्त्रत्वम् ।
२९.	हविशेषस्य दक्षिणात्वम् ।

नवमः खण्डः ।

१.	पशुकल्पाधिकारः ।
२.	शामित्रस्याग्नेरुत्तरतः संस्कृत्य प्रत्यङ्मुखमवस्थापितस्य पशोः समन्त्रकमार्द्रपलाशशाखया पश्चादुपस्पर्शः ।
३.	व्रीहियवमतीभिरद्भिः पुरस्तात् समन्त्रं प्रोक्षणम् ।
४.	तास्वप्सु किञ्चित् पाययित्वा तस्य पशोर्दक्षिणे बाहौ शेषस्य निनयनम् ।
५.	अमन्त्रकं त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि कृत्वा पशोरुदङ्नयनम् ।
६.	नीयमानस्य पशोः पुरस्ताद् दीप्ताग्रस्य काष्ठस्य हरणम् ।
७.	उल्मुकाग्निरेव शामित्र इति तस्य तस्मिन्नायतने प्रतिष्ठापनम् ।
८.	वपाश्रपणीभ्यां पशोरन्वारम्भणमध्वर्युस्थानीयस्य ।
९.	तस्यान्वारम्भणं यजमानस्य ।
१०.	पशोः संज्ञपनवपोद्धारवपाश्रपणप्रकाराः, शामित्रौपासनाग्न्योः पर्यावर्तनेन प्रधानाग्नौ वपाहोमः ।
११.	अत्रैवाग्नौ स्थालीपाकश्रपणम् ।
१२.	पशोरेकादशावदानानि ।
१३.	अवदानक्रमः, अवदानेभ्यः प्राक् स्थालीपाकहोमः ।
१४.	अवदानैः सह स्थालीपाकहोमो वा ।

७

सूत्रम्.	विषयः.
१५.	प्रत्यङ्गं द्विर्द्विरवदानम् ।
१६.	तूष्णीं हृदयशूलचरणम् ।

---

दशमः खण्डः ।

१. चैत्ययज्ञे स्विष्टकृतः प्राग्बलिहरणम् ।
२. विदेशस्थस्यापि चैत्यस्य यागः ।
३. तदा पलाशवृक्षेण दूतं कारयित्वा तेन बलिहरणम् ।
४. समन्त्रकमुभौ पिण्डौ कृत्वा वीवधस्य शिक्ययोरभ्याधाय तस्य वीवधस्य दूतस्कन्धे निधानम् ।
५. इमं बलिं चैत्याय हरेति पिण्डमेकमभिमृश्य निर्देशः ।
६. अयं तुभ्यमिति दूतपिण्डमभिमृश्य वचनम् ।
७. अन्तरा भयसम्भावनायां दूताय खड्गादिदानम् ।
८. अन्तरा नौतार्याया नद्याः सत्त्वे प्लवरूपमलावुपात्रादिकं दूताय दत्वानेन तरितव्यमित्युपदेशः ।
९. धन्वन्तरिनामकचैत्ययज्ञे ब्रह्माग्न्योरन्तरा पुरोहिताय प्रथमं बलिहरणं पश्चाद् धन्वन्तरये । होमस्तु धन्वन्तरिमात्रस्य । विदेशस्थत्वे तु धन्वन्तरये सपुरोहितायैकः पिण्डो दूताय द्वितीयः ।

---

एकादशः खण्डः ।

१. शाखान्तरोपनिषदाम्नातानां गर्भलम्भनपुंसवनानवलोभनानामनुष्ठेयत्वम् ।
२. उपनिषदनध्ययने तृतीये मासि तिष्ये पुंसवनं — पूर्वेद्यू रात्रावुपोषिताया भार्याया द्वौ द्वौ माषौ यवं च प्रक्षिप्य प्रसृतेन त्रिर्दधिप्राशनम् ।
३. किं पिवसीति पुंसवनमिति च भर्तृभार्ययोस्त्रिरुक्तिप्रत्युक्तयः ।
४. अनवलोभनं — दूर्वां रसीकृत्य तूष्णीं नस्तःकरणम् ।

८

सूत्रम्.	विषयः.
५.	एकेषां मते द्वाभ्यामृग्भ्यां नस्तःकरणम् ।
६.	पुंसवनानवलोभनयोः प्राजापत्यः स्थालीपाकः । तत्राज्यभागान्ते नस्तःकरणं, ततः शृतहविष्यहोमः समन्त्रं पत्न्या हृदयदेशस्पर्शश्च ।

द्वादशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	सीमन्तोन्नयनस्य चतुर्थे मासि कर्तव्यता, आधारसंस्कारत्वान्नास्य प्रतिगर्भमावृत्तिः, पूर्वयोस्तु गर्भसंस्कारत्वादावृत्तिः ।
२.	सीमन्तोन्नयनस्य शुक्लपक्षे पुंनक्षत्रेषु कर्तव्यत्वम् ।
३.	तस्य षष्ठेऽष्टमे वापि मासे कर्तव्यता । तत्र समन्त्रकं होमविधानम् ।
४.	शलादुस्तवकेन त्रिषु स्थानेषु श्वेतवर्णया शलल्या कुशस्तम्बैश्च समन्त्रकं सीमन्तव्यूहनं त्रिश्चतुर्वा ।
५.	वीणागाथिनोः संशासनं,
६.	प्रैषक्रमः ।
७.	गेयगाथावर्णनम् ।
८.	यां नदीमुपजीवन्ति, तस्याः सम्बोधनं गेयगाथासु ।
९.	पतिपुत्रवतीनां ब्राह्मणीनामुपदेशस्य यथावदनुष्ठानम् ।
१०.	वृषभस्य दक्षिणात्वम् ।

त्रयोदशः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	जातकरणम् ।
२.	जातस्योभयोः कर्णयोर्मेधाजननजपः ।
३.	समन्त्रकमंसयोरभिमर्शनम् ।
४.	नामकरणं, नामकरणकालश्च ।
५.	नामलक्षणम् ।