सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

२४४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३

२४४ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३
मानन्दमजममृतमभयमद्वैतं फल- | अजन्मा, अमृत, अभय, अद्वैत एवं
सत्य, ज्ञान और अनन्त ब्रह्मको
भूतमापन्न इमाँल्लोकान्भूरादीन- | प्राप्त हो इन भूः आदि लोकोंमें
सञ्चार करता हुआ-इस प्रकार इन
नुसंचरन्निति व्यवहितेन संबन्धः। | व्यवधानयुक्त पदोंसे इस वाक्यका
कथमनुसंचरन् ? कामान्नी | सम्बन्ध है-किस प्रकार सञ्चार
करता हुआ ? कामान्नी-जिसको
कामतोऽन्नमस्येति कामान्नी। | इच्छासे ही अन्न प्राप्त हो जाय उसे
कामान्नी कहते हैं तथा जिसे इच्छासे
तथा कामतो रूपाण्यस्येति | ही [ इष्ट ] रूपोंकी प्राप्ति हो
जाय ऐसा कामरूपी होकर सञ्चार
कामरूपी । अनुसंचरन्सर्वात्मने- | करता हुआ अर्थात् सर्वात्मभावसे
माँल्लोकानात्मत्वेनानुभवन्- | इन लोकोंको अपने आत्मरूपसे
अनुभव करता हुआ-क्या करता है ?
किम् ? एतत्साम गायन्नास्ते । | इस सामका गान करता रहता है ।
समत्वाद्व्रह्मैव साम सर्व्वा- | समरूप होनेके कारण ब्रह्म ही
[टिप्पणी: ब्रह्मविदः साम- | नन्यरूपं गायन्नश- | साम है । उस सबसे अभिन्नरूप
गानाभिप्रायः] | सामका गान-उच्चारण करता हुआ
ब्दयन्नात्मैकत्वं प्र- | अर्थात् लोकपर अनुग्रह करनेके लिये
ख्यापयँल्लोकानुग्रहार्थं तद्विज्ञान- | आत्माकी एकताको प्रकट करता
हुआ और उसकी उपासनाके फल
फलं चातीव कृतार्थत्वं गायन्ना- | अत्यन्त कृतार्थत्वका गान करता
हुआ स्थित रहता है । किस प्रकार
स्ते तिष्ठति । कथम् ? हा ३ वु ! | गान करता है-हा ३ वु ! हा
हा३वु! हा३वु! अहो इत्येतस्मिन्न- | ३ वु ! हा ३ वु ! ये तीन शब्द
'अहो !' इस अर्थमें अत्यन्त विस्मय
र्थेऽत्यन्तविस्मयख्यापनार्थम् ॥५॥ | प्रकट करनेके लिये हैं ॥ ५ ॥

अनु० १० ] शाङ्करभाष्यार्थ २४५
ब्रह्मवेत्ताद्वारा गाया जानेवाला साम
कः पुनरसौ विस्मयः ? | किन्तु वह विस्मय क्या है ? सो
इत्युच्यते— | बतलाया जाता है—
अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो ३ ऽहमन्नादो ३
ऽहमन्नादः । अह ँश्लोककृदह ँश्लोककृदह ँश्लोककृत् ।
अहमस्मि प्रथमजा ऋता ३स्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना ३
भायि । यो मा ददाति स इदेव मा ३वाः । अहमन्नमन्नम-
दन्तमा ३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा ३म् । सुवर्न ज्योतिः
य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥
मैं अन्न ( भोग्य ) हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ; मैं ही अन्नाद
( भोक्ता ) हूँ, मैं ही अन्नाद हूँ, मैं ही अन्नाद हूँ; मैं ही श्लोककृत्
( अन्न और अन्नादके संघातका कर्ता ) हूँ, मैं ही श्लोककृत् हूँ, मैं ही
श्लोककृत् हूँ । मैं ही इस सत्यासत्यरूप जगत्के पहले उत्पन्न हुआ
[ हिरण्यगर्भ ] हूँ । मैं ही देवताओंसे पूर्ववर्ती विराट् एवं अमृतत्वका
केन्द्रस्वरूप हूँ । जो [ अन्नस्वरूप ] मुझे [ अन्नार्थियोंको ] देता है वह
इस प्रकार मेरी रक्षा करता है, किन्तु [ जो मुझ अन्नस्वरूपको दान न
करता हुआ स्वयं भोगता है उस ] अन्न भक्षण करनेवालेको मैं अन्नरूपसे
भक्षण करता हूँ । मैं इस सम्पूर्ण भुवनका पराभव करता हूँ, हमारी
ज्योति सूर्यके समान नित्यप्रकाशस्वरूप है । ऐसी यह उपनिषद् [ ब्रह्म-
विद्या ] है । जो इसे इस प्रकार जानता है [ उसे पूर्वोक्त फल प्राप्त
होता है ] ॥ ६ ॥
अद्वैत आत्मा निरञ्जनोऽपि | निर्मल अद्वैत आत्मा होनेपर भी
सन्नहमेवान्नमन्नादश्च । किं चाह- | मैं ही अन्न और अन्नाद हूँ तथा मैं
मेव श्लोककृत् । श्लोको नामा- | ही श्लोककृत् हूँ । 'श्लोक' अन्न और
न्नान्नादयोः संघातस्तस्य कर्ता | अन्नादके संघातको कहते हैं उसका
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

२४६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३

२४६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३
चेतनावान् । अन्नस्यैव वा परा- | चेतनावान् कर्ता हूँ । अथवा परार्थ
र्थस्यान्नादार्थस्य सतोऽनेकात्म- | यानी अन्नादके लिये होनेवाले अन्नका
कस्य परार्थ्येन हेतुना संघात- | जो परार्थ्यरूप हेतुके कारण ही अनेकात्मक है, मैं संघात करनेवाला
कृत् । त्रिरुक्तिर्विस्मयत्वख्याप- | हूँ । मूलमें जो तीन बार कहा गया है
नार्था । | वह विस्मयत्व प्रकट करनेके लिये है ।
अहमस्मि भवामि । प्रथमजाः | मैं इस ऋत—सत्य यानी मूर्त्ता-
प्रथमजः प्रथमोत्पन्न ऋतस्य | मूर्त्तरूप जगत्का 'प्रथमजा'—प्रथम
सत्यस्य मूर्त्तामूर्त्तस्यास्य जगतः । | उत्पन्न होनेवाला (हिरण्यगर्भ) हूँ।
देवेभ्यश्च पूर्वम् । अमृतस्य नाभि- | मैं देवताओंसे पहले होनेवाला और
रमृतत्वस्य नाभिम्र्मध्यं मत्संस्र्थ- | अमृतका नाभि यानी अमरत्वका
मममृतत्वं प्राणिनामित्यर्थः । | मध्य (केन्द्रस्थान) हूँ; अर्थात् प्राणियोंका अमृतत्व मेरेमें स्थित है ।
यः कश्चिन्मा मामन्नमन्नार्थि- | जो कोई अन्नरूप मुझे अन्नार्थियों-
भ्यो ददाति प्रयच्छत्यन्नात्मना | को दान करता है अर्थात् अन्नात्म-
ब्रवीति स इदित्यमेवमविनष्टं | भावसे मेरा वर्णन करता है वह इस प्रकार अविनष्ट और यथार्थ
यथाभूतमावा अवतीत्यर्थः । यः | अन्नस्वरूप मेरी रक्षा करता है।
पुनरन्यो मामदत्त्वार्थिभ्यः काले | किन्तु जो समय उपस्थित होनेपर
प्राप्तेऽन्नमत्ति तमन्नमदन्तं भक्ष- | अन्नार्थियोंको मेरा दान न कर स्वयं ही अन्न भक्षण करता है उस
यन्तं पुरुषमहमन्नमेव संप्रत्यद्मि | अन्न भक्षण करनेवाले पुरुषको मैं
भक्षयामि । | अन्न ही खा जाता हूँ।
अत्राहैवं तर्हि बिभेमि सर्वा- | इसपर कोई वादी कहता है—
यदि ऐसी बात है तब तो मैं
सर्वात्मत्वप्राप्तिरूप मोक्षसे डरता हूँ;
त्मत्वप्राप्तेर्मोक्षादस्तु संसार एव | इससे तो मुझे संसारहीकी प्राप्ति
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० १० ] शाङ्करभाष्यार्थ २४७


[वाम भाग / संस्कृत मूल एवं भाष्य]

यतो मुक्तोऽप्यहमन्नभूत आद्यः
स्यामन्नस्य ।
एवं मा भैषीः संव्यवहार-
विषयत्वात्सर्वकामाशनस्य अती-
त्यायं संव्यवहारविषयमन्नान्ना-
दादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया
ब्रह्मत्वमापन्नो विद्वांस्तस्य नैव
द्वितीयं वस्त्वन्तरमस्ति यतो
बिभेत्यतो न भेतव्यं मोक्षात् ।
एवं तर्हि किमिदमाह-अह-
मन्नमहमन्नाद इति ? उच्यते-यो-
ऽयमन्नान्नादादिलक्षणः संव्यव-
हारः कार्यभूतः स संव्यवहार-
मात्रमेव न परमार्थवस्तु । स
एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्म-
व्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्म-
विद्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्य-
र्थमुच्यते । अहमन्नमहमन्नमह-
मन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादो-
ऽहमन्नाद इत्यादि । अतो भया-


[दक्षिण भाग / हिन्दी अनुवाद]

हो [ यही अच्छा है ]; क्योंकि
मुक्त होनेपर मैं भी अन्नभूत होकर
अन्नका भक्ष्य होऊँगा ।
सिद्धान्ती—ऐसे मत डरो, क्योंकि
सब प्रकारके भोगोंको भोगना यह
तो व्यावहारिक ही है । विद्वान् तो
ब्रह्मविद्याके द्वारा इस अविद्याकृत
अन्न-अन्नादरूप व्यावहारिक विषय-
का उल्लङ्घन कर ब्रह्मत्वको प्राप्त हो
जाता है । उसके लिये कोई दूसरी
वस्तु ही नहीं रहती, जिससे कि
उसे भय हो । इसलिये तुझे मोक्षसे
नहीं डरना चाहिये ।
यदि ऐसी बात है तो 'मैं अन्न
हूँ, मैं अन्नाद हूँ' ऐसा क्यों कहा
है--ऐसा प्रश्न होनेपर कहा जाता
है-यह जो अन्न और अन्नादरूप
कार्यभूत व्यवहार है वह व्यवहार-
मात्र ही है—परमार्थवस्तु नहीं है ।
वह ऐसा होनेपर भी ब्रह्मका कार्य
होनेके कारण ब्रह्मसे पृथक् असत्
ही है—इस आशयको लेकर ही
ब्रह्मविद्याके कार्यभूत ब्रह्मभावकी
स्तुतिके लिये 'मैं अन्न हूँ, मैं अन्न
हूँ, मैं अन्न हूँ; मैं अन्नाद हूँ, मैं
अन्नाद हूँ, मैं अन्नाद हूँ' इत्यादि कहा
जाता है । इस प्रकार अविद्याका
नाश हो जानेके कारण ब्रह्मभूत

२४८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३

२४८ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली ३


[वाम स्तम्भ / संस्कृत भाष्य]

दिदोषगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तो-
ऽविद्योच्छेदाद्ब्रह्मभूतस्य नास्तीति ।
अहं विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः
संभजनीयं ब्रह्मादिभिर्भवन्तीति
वास्मिन्भूतानीति भुवनमभ्यभवा-
मभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरू-
पेण । सुवर्न ज्योतिः सुवरा-
दित्यो नकार उपमार्थे । आदित्य
इव सकृद्विभातमस्मदीयं ज्योति-
र्ज्योतिः प्रकाश इत्यर्थः ।
इति वल्लीद्वयविहितोपनिष-
त्परमात्मज्ञानं तामेतां यथोक्ता-
मुपनिषदं शान्तो दान्त उपरत-
स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा भृगु-
वत्तपो महदास्थाय य एवं
वेद तस्येदं फलं यथोक्तमोक्ष
इति ॥ ६ ॥


[दक्षिण स्तम्भ / हिन्दी अनुवाद]

विद्वान्को अविद्याके कारण होनेवाले
भय आदि दोषका गन्ध भी नहीं
होता ।
मैं अपने श्रेष्ठ ईश्वररूपसे विश्व
यानी सम्पूर्ण भुवनका पराभव
( उपसंहार ) करता हूँ । जो
ब्रह्मादि भूतों (प्राणियों) के द्वारा
संभजनीय (भोगे जाने योग्य) है
अथवा जिसमें भूत (प्राणी) होते
हैं उसका नाम भुवन है। 'सुवर्न
ज्योतिः'—'सुवः' आदित्यका नाम
है और 'न' उपमाके लिये है; अर्थात्
हमारी ज्योति—हमारा प्रकाश
आदित्यके समान प्रकाशमान है।
इस प्रकार इन दो वल्लियोंमें कही
हुई उपनिषत् परमात्माका ज्ञान है।
इस उपर्युक्त उपनिषत्को जो भृगु-
के समान शान्त, दान्त, उपरत,
तितिक्षु और समाहित होकर महान्
तपस्या करके इस प्रकार जानता है
उसे यह उपर्युक्त मोक्षरूप फल
प्राप्त होता है ॥ ६ ॥


इति भृगुवल्ल्यां दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्कर-
भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये भृगुवल्ली समाप्ता ॥
समाप्तेयं कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् ॥


CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

ॐ
शान्तिपाठ
ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा ।
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् ।
सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् ।
आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
तै० उ० ३२—
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

श्रीहरिः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
मन्त्रप्रतीकानि वल्ली अनु० मं० पृ०
अथाध्यात्मम् १ ३ ४ २७
अन्तेवास्युत्तररूपम् १ ३ ३ २७
अन्नं न निन्द्यात् ३ ७ १ २२६
अन्नं न परिचक्षीत ३ ८ १ २२८
अन्नं बहु कुर्वीत ३ ९ १ २२९
अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ३ २ १ २१८
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते २ २ १ १२४
असद्वा इदमग्र आसीत् २ ७ १ १७३
असन्नेव स भवति २ ६ १ १५०
अहं वृक्षस्य रेरिवा १ १० १ ६५
अहमन्नमहमन्नम् ३ १० ६ २४५
आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ६ १ २२३
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च १ ९ १ ६१
ओमिति ब्रह्म १ ८ १ ५७
ॐ शं नो मित्रः १ १ १ २१
कुर्वाणाचीरमात्मनः १ ४ २ ३३
तन्नम इत्युपासीत ३ १० ४ २३०
देवपितृकार्याभ्याम् १ ११ २ ७०
न कञ्चन वसतौ ३ १० १ २३०
नो इतराणि १ ११ ३ ७०
पृथिव्यन्तरिक्षम् १ ७ १ ५४
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति २ ३ १ १३०
प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ३ १ २२०
ब्रह्मविदाप्नोति परम् २ १ १ ९७
भीषास्माद्वातः पवते २ ८ १ १८२
भूर्भुवः सुवरिति १ ५ १ ४१
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

( २५१ )
भृगुर्वै वारुणिः ३ १ १ २१४
मनो ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ४ १ २२१
मह इति ब्रह्म १ ५ ३ ४२
मह इत्यादित्यः १ ५ २ ४१
य एवं वेद ३ १० २ २३०
यतो वाचो निवर्तन्ते २ ९ १ २०८
यतो वाचो निवर्तन्ते २ ४ १ १३८
यश इति पशुषु ३ १० ३ २३०
यशो जनेऽसानि स्वाहा १ ४ ३ ३८
यच्छन्दसामृषभो विश्वरूपः १ ४ १ ३३
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः १ ११ ४ ७०
वायुः संधानम् १ ३ २ २७
विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् ३ ५ १ २२२
विज्ञानं यज्ञं तनुते २ ५ १ १४१
वेदमनूच्याचार्यो १ ११ १ ७०
शं नो मित्रः १ १२ १ ९३
शीक्षां व्याख्यास्यामः १ २ १ २५
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य २ ८ ३ १८२
” ” २ ८ ४ १८३
स एको मनुष्यगन्धर्वाणाम् २ ८ २ १८२
स य एवंवित् ३ १० ५ २४१
स य एषोऽन्तर्हृदये १ ६ १ ४८
स यश्चायं पुरुषे २ ८ ५ १९१
सह नौ यशः १ ३ १ २७
सुवरित्यादित्ये १ ६ २ ४८

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

मिलनेका पता-
गीताप्रेस, गोरखपुर

CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri