सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४५

सप्तमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४५

मूत्रोत्सर्गादेरनियतकालत्वात् ॥ ७ ॥

पदमपि न गच्छेदिषुमात्रादित्येके ॥ ८ ॥

यदिच्छेदधर्मसन्ततिमिति बौधायनः ॥ ६ ॥

अनु०—कुछ आचार्यों का मत है कि कमण्डलु के बिना बाण की दूरी से एक पद भी आगे नहीं जाना चाहिए ॥ ८ ॥

अनुं०—बौधायन का मत है कि यदि अपने धर्म का अनवरत पालन करता रहनी चाहे तो कमण्डलु के बिना कहीं न जाये ॥ ९ ॥

सन्ततिरविच्छेदः ॥ ९ ॥

ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ॥ १० ॥

अनु०—इस विषय में वाक् (ब्राह्मण ग्रन्थ) के अनुसार एक ऋचा भी (कमण्डलुविषयक नियम की) पुष्टि करती है ॥ १० ॥

टि०—गोविन्द स्वामी ने वाक् का अर्थ ब्राह्मण किया है और इस सन्दर्भ में “तस्यैषा भवति । यत्ते शिल्पं कश्यपरोचनावत्” उद्धृत किया है।

संभवतः कमण्डलु की शुद्धि-अशुद्धि एवं धार्मिक कर्मों के लिए उसकी उपयोगिता पर इस धर्मसूत्र में अन्य धर्मसूत्रों की अपेक्षा अधिक सामग्री प्रस्तुत की गयी।

वागिति ब्राह्मणमुच्यते । अस्मिन्नर्थे ऋगप्यस्तीति ब्राह्मणमाहेत्यर्थः । स यथा—'तस्यैषा भवति । यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावत्' इति ॥ १० ॥

इति प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः


प्रथमप्रश्ने पञ्चमाध्याये अष्टमः खण्डः

कमण्डलुशौचप्रसङ्गेनाऽन्यद्रव्यविषयमपि शौचमारभ्यते—

अथाऽतश्शौचाधिष्ठानम् ॥ १ ॥

अनु०—अब शुद्धि के दूसरे कारणों या साधनों का वर्णन किया जाता है ॥ १ ॥

अधिष्ठानं निधानं कारणमित्यनर्थान्तरम् । शोध्यद्रव्यं वा ॥ १ ॥

अद्भिश्शुद्ध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
अहिंसया च भूतात्मा मनस्सत्येन शुध्यतीति ॥ २ ॥

अनु०—जल से शरीर शुद्ध होता है, बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है; अहिंसा से भूतात्मा पवित्र होता है और मन सत्य से शुद्ध होता है ॥ २ ॥

४६ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ शौचविधिः

टि०—वाणी, मन और शरीर से प्राणियों को दुःख न देना अहिंसा है; कर्मों के कर्त्ता को भूतात्मा कहा जाता है। मन सङ्कल्प विकल्पात्मक है और सत्य से तात्पर्य है यथाभूतार्थ वचन । —गोविन्द स्वामी ।

अद्ग्रहणं मृदादीनामप्युपलक्षणार्थम् । गात्रग्रहणं पार्थिवद्रव्यान्तरप्रदर्शनार्थम् । बुद्धिरन्तरात्मा । सा च व्यवसायात्मिका । ज्ञानं तत्त्वावबोधः । तस्मिन् सति रागादिक्षयादन्तरात्मा शुद्धो भवति । वाङ्मनःकायैर्भूतानां दुःखस्याऽनुत्पादनं अहिंसा, तया च भूतात्मा शुध्यति । स पुनः कर्मणां कर्ता । आह च मनुः—
यः करोति कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः । इति ॥
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मन इत्युच्यते । सत्यं तु यथाभूतार्थवचनम् ॥ २ ॥
एवं च सति—

मनश्शुद्धिरन्तश्शौचम् ॥ ३ ॥

अनु०—मन की शुद्धि को आन्तरिक शौच कहा जाता है ॥ ३ ॥

तत्र ज्ञानेन सत्येन या शुद्धिरुक्ता तदन्तश्शौचमिति वेदितव्यम् । अन्यद्बहिश्शौचम् ॥ ३ ॥

तदेव तावद्याख्यास्यामः—

बहिश्शौचं व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥

अनु०—अब बाह्य शौच की व्याख्या की जायगी ॥ ४ ॥

टि०—इस प्रकार शौच या शुद्धि दो प्रकार की है: आभ्यन्तर या आन्तरिक तथा बाह्य शौच ।

विविधाऽऽख्या विस्तर इत्यर्थः ॥ ४ ॥

बाह्यस्याऽचेतनस्य गात्रादेरशुचिभावे पुरुषस्याऽप्यशुचित्वं भवतीति तदर्थं बाह्यशौचमारभ्यते । अद्भिरेवाऽऽचमनं क्रियत इति तदेव प्रथममारभ्यते—

कौशं सौत्रं वा त्रित्रिवृद्यज्ञोपवीतमानाभेर्दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य सव्यमवधाय शिरोऽवदध्यात् ॥ ५ ॥

अनु०--यज्ञोपवीत कुश का बना हो, अथवा सूत का बना हो, और तीन बार त्रिगुण किया गया हो। नाभि के ऊपर तक, दाहिनी भुजा को ऊपर उठाकर, बायीं भुजा को नीचे करके तथा सिर को नीचे करके यज्ञोपवीत धारण करे ॥ ५ ॥

टि०—यज्ञोपवीत उपर्युक्त विधि से इन अवसरों पर अवश्य धारण करे। गुरुओं,