सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३८७

पञ्चमः खण्डः ] चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ३८७

मन्त्र से दधि ग्रहण करे । 'शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि' (तैत्तिरीय संहिता १. १. १०) मन्त्र से घृत ग्रहण करे तथा 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्' मन्त्र से कुशोदक ग्रहण करे ॥ १२ ॥
तथा—

गोमूत्रभागस्तस्यार्धं शकृत्क्षीरस्य त्रयम् ।
द्वयं दध्नो घृतस्यैकः एकश्च कुशवारिणः ।
एवं सान्तपनः कृच्छ्रः श्वपाकमपि शोधयेत् ॥१३॥

**अनु०—**गोमूत्र का अंश जितना हो उसके आधा अंश गोबर, तीन भाग दूध, दो भाग दही, एक भाग घृत और एक भाग कुशोदक मिलावे । इस प्रकार सान्तपन नाम कृच्छ्र व्रत चण्डाल तक को भी शुद्ध कर देता है ॥ १३ ॥

**टि०—**गोविन्द स्वामी ने इसे इस प्रकार स्पष्ट किया है कि घृत और कुशोदक बराबर परिमाण में होना चाहिए, उससे दूना दधि और तिगुना दूध, चौगुना गोबर और पाँच गुना गोमूत्र हो इन छहों को मिलाकर एक दिन पान करे और दूसरे दिन उपवास करे तो दो रात्रियों का सान्तपन कृच्छ्र व्रत होता है ।

एतदुक्तं भवति-घृतं कुशोदकं च तुल्यपरिमाणम् । घृताद्विगुणं दधि, तस्मादेव त्रिगुणं क्षीरम् । तस्मादेव चतुर्गुणः शकृत् । पञ्चगुणं गोमूत्रमिति । गमूत्रादिषट्कमेकीकृत्यैकस्मिन्नेवाह्नि पीत्वाऽपरेद्युरुपवासः । एवं द्विरात्रस्सान्तपनो भवति । आह च याज्ञवल्क्यः—

कुशोदकं दधि क्षीरं गोमूत्रं गोशकृद्धृतम् ।
प्राश्याऽपरेऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनं चरन् ॥ इति ॥

अयमपरस्सान्तपनप्रकारः—

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं ¹दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ १४ ॥

**अनु०—**गाय का मूत्र, गोबर, दूध, दही, घृत तथा कुशोदक इनका पाँच (दिन (और रात्रि आहार करने वाला पञ्चगव्य से शुद्ध हो जाता है ॥ १४ ॥
पञ्चगव्यविधानेनेति शेषः ॥ १४ ॥

यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् ।
पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥ १५ ॥


१. अपश्चै व घृतं तथा इति ग पु० ।

३८८बौधायन-धर्मसूत्रम्[ सान्तपनादिकृच्छ्रः

अनु०—इन्द्रियों पर संयम रखते हुए और सावधान होकर बारह दिन तक भोजन न करे तो यह पराक नाम का कृच्छ्र व्रत होता है जो सभी पापों का नाश करता है ॥ १५ ॥

यतात्मा ¹नियतेन्द्रियः आस्तिकः । स्त्रीणां रजोदर्शने च व्रतानिवृत्तिः । तथादर्शने पूर्वसमाप्तिमप्रसङ्गात् । तथा सत्युपदेशानार्थक्यमिति ॥ १५ ॥

गोमूत्रादिभिरभ्यस्तमेकैकं तं त्रिसप्तकम् ।
महासान्तपनं कृच्छ्रं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १६ ॥

अनु०—यदि गोमूत्रादि उपर्युक्त सात पदार्थों में एक-एक प्रतिदिन ग्रहण करे और इस प्रकार सात-सात दिन की तीन अवधि तक व्रत करे तो उसे ब्रह्मज्ञ लोग महासान्तपन कृच्छ्र व्रत कहते हैं ॥ १६ ॥

सान्तपनस्सप्तरात्रपरिसमाप्य उक्तः । स ²दण्डकलितदावृत्त्या त्रिरभ्यस्त एकविंशतिरात्रो महासान्तपनो नाम भवति ॥ १६ ॥

एकवृद्ध्या सिते पिण्डे एकहान्याऽसिते ततः ।
पक्षयोरुपवासौ द्वौ तद्धि चांद्रायणं स्मृतम् ॥ १७ ॥

अनु०—यदि शुक्ल पक्ष में प्रतिदिन एक-एक ग्रास आहार बढ़ाता जाय और कृष्ण पक्ष में प्रतिदिन एक-एक कम करता जाय और दोनों पक्षों में दो दिन उपवास करे तो वह चान्द्रायण व्रत होता है ॥ १७ ॥

चान्द्रायणाण्योक्तस्याऽनुवादोऽयम् ॥ १७ ॥

अयमपरश्चान्द्रायणप्रकारः--

³चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विप्रस्समाहितः ।
चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥ १८ ॥


१. संयतेन्द्रियः इति ग पु० ।
२. आवृत्तिर्द्विधा—दण्डकलितवदावृत्तिः, स्वस्थानविवृद्धिरिति । यथा—कस्यचित् क्षेत्रस्य माने कर्तव्ये क्वचित् कृत्स्नं दण्डं निवेश्य तदनन्तरदेशेऽपि कृत्स्न एव दण्डो निवेश्यते, न दण्डावयवः, सा दण्डकलितवदावृत्तिः । स्वस्थान एव प्रथमादिपदार्थस्य यावद्वारमावृत्त्याऽनुष्ठाय ततो द्वितीयादीनामनुष्ठानं सा स्वस्थानविवृद्धिः । एवं च समुदायस्य तेनैवरूपेणाऽवृत्त्याऽनुष्ठानं दण्डकलितवदावृत्तिः अवयवस्य आवृत्तिः स्वस्थानविवृद्धिरिति निष्कर्षः ॥
३. श्लोकद्वयमिदं नास्ति ग. II. पुस्तकयोः ।