बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
एकादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः २४७
एकादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः २४७
अनु०—प्रतिदिन प्रणव से आरम्भ कर वेद का स्वाध्याय करे और इस प्रकार ब्रह्मयज्ञ का अनुष्ठान करे ॥ ६ ॥
ब्रह्मयज्ञः कर्तव्यः ब्रह्मैव यज्ञस्स च यागः ॥ ६ ॥
तदाह—
स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः१ ॥ ७ ॥
अनु०—वेद का स्वाध्याय ही ब्रह्मयज्ञ है ॥ ७ ॥
ऋङ्वेतत् ॥ ७ ॥
'तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मयज्ञस्य वागेव जुहूर्मन उपभृच्चक्षुर्ध्रुवा मेधा स्रुवः सत्यमवभृथस्स्वर्गो लोक उदयनं यावन्तं ह वा इमां वित्तस्य पूर्णां ददत्स्वर्गं लोकं जयति भूयांसं चाऽक्षय्यं चाऽप पुनर्मृत्युं जयति य एवं विद्वान् स्वाध्यायमधीते ॥ ८ ॥
अनु०—इस स्वाध्यायरूपी ब्रह्मयज्ञ का वाणी ही जुहू है, मन उपभृत् है, चक्षु ध्रुवा के स्थान पर होता है, बुद्धि स्रुवा का कार्य करती है सत्य अवभृथ है और स्वर्ग लोक उदयन या यज्ञ की परिसमाप्ति है । जितना स्वर्गफल इस धन-धान्यपूर्ण सम्पूर्ण पृथ्वी का दान करने वाला पाता है उतना, किंवा उससे भी अधिक स्वर्गफल, वह व्यक्ति प्राप्त करता है, जो इस प्रकार ज्ञान-सम्पन्न हो, स्वाध्याय करता है और वह अक्षय्य मोक्ष प्राप्त करता है, पुनर्मरण पर विजय कर लेता है ॥ ८ ॥
टि०— इस सूत्र का पूर्वार्द्ध शतपथ ब्राह्मण ११.५.६.२ से तथा उत्तरार्द्ध तैत्तिरीय आरण्यक २.१७ से उद्धृत है।
उपमेयम्, उपासना वा । यस्मिन् तत्तद्भावयेदित्यर्थः । वाचि जुहूबुद्धिमित्यादि । उदयनं परिसमाप्तिः । एतस्मादपि प्रायणोऽप्युन्नेयः । प्रारम्भापेक्षत्वात् परिसमाप्तेः । तदानीमस्मिन् लोके प्रायणीयबुद्धिः । वित्तस्य वित्तेन धनेन स्वाध्याययज्ञेन स्वाध्याययज्ञमुपासिता जयति ततोऽपि भूयांसमक्षय्यमनन्तमपवर्गं मोक्षमित्यर्थः । अपमृत्युरकालमरणम् ॥ ८ ॥
अथ निगमनम्—
तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति हि ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥
१. अत्र सूत्रे 'तस्य' इत्यारभ्य 'उदयनं' इत्येतत्पर्यन्तं शतपथब्राह्मणस्थं वाक्यम् । 'यावन्तं ह वा' इत्यारभ्य 'पुनर्मृत्युं जयति' पर्यन्तं तैत्तिरीयारण्यकस्थम् ( तै. आ. २. १४) ततः पुनश्शतपथस्थम् ॥
२४८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ पञ्चमोध्यायः
**अनु०—**इस कारण स्वाध्याय का अध्ययन करना चाहिए ऐसा ब्राह्मण का वचन है ॥ ९ ॥
**टि०--**द्रष्टव्य शतपथ ब्राह्मण ११.५.७.३-४
हिशब्दो हेतौ । इत्थं ब्राह्मणस्य भावादित्यर्थः ॥ ९ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति—
स्वभ्यक्तस्सुहितः सुखे शयने शयानः यं यं क्रतुमधीते तेन तेनाऽस्येष्टं भवतीति ॥ १० ॥
**अनु०—**इस सम्बन्ध में निम्नलिखित उद्धृत करते हैं यदि तेल आदि लगाकर, भोजन आदि से अच्छी प्रकार तृप्त होकर और सुखपूर्वक लेटकर जिस-जिस यज्ञ के मन्त्रों का अध्ययन करता है उस उस से इष्ट होता है ॥ १० ॥
स्वभ्यक्तः तैलादिना । सुहितः तृप्तो भोजनादिना । 'यं यं क्रतुम्' इत्यस्मिन् विधावन्यानर्थक्यप्रसंगात् प्रशंसैषा ॥ १० ॥
एवं तावद् गार्हस्थ्यमुक्तम् । अधुनाऽस्यैव प्रशंसा—
तस्य ह वा एतस्य धर्मस्य चतुर्धा भेदमेक आहुरदृष्टत्वात् ये चत्वार इति कर्मवादः ॥ ११ ॥
**अनु०—**इस धर्म के चार भेद हैं, ऐसा कुछ आचार्य कहते हैं । किन्तु ऐसी बात न दिखलायी पड़ने से ये चार भेद याज्ञिक कर्मों के सम्बन्ध में ही समझना चाहिए ॥ ११ ॥
योऽसौ धर्मः श्रुतिस्मृतिशिष्टागमैः प्रसिद्धः तस्यैतस्य धर्मस्य चातुर्विध्यमा-श्रमचतुष्टयकृतमिति एके ऋषय आहुः । किमिति ? यावत् दृष्टत्वान्मन्त्रार्थस्य तैः, यं दृष्टैषमाहुः । तस्यैतत्प्रतीकग्रहणं ये चत्वार इति । चत्वारोऽप्याश्रमाः देवलोकायनाः पन्थान इत्येव सत्यम् । अयं तावन्मन्त्रः कर्मवादः कर्मभेदमेव करोति नाऽऽश्रमभेदम् ॥ ११ ॥
कानि पुनस्तानि कर्माणोत्याह—
ऐष्टिकपाशुकसौमिकदार्वीहोमानाम् ॥ १२ ॥
**अनु०—**ये चार प्रकार हैं—ऐष्टिक यज्ञ, पशुयज्ञ, सोमयज्ञ और दार्वी-होम ॥ १२ ॥
स्वार्थ एवाऽत्र तद्धितः ॥ १२ ॥