बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
नवमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः ३५५
नवमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः ३५५
भैक्षमिति क्रियाविशेषणम् । प्रयुञ्जानः पारायणमिति शेषः । दिव्यं चक्षुर्दूरदर्शनम् ॥ १६ ॥
षण्मासान्यावकभक्षश्चतुरो मासानुदकसक्तुभक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमब्भक्षो द्वादशरात्रं वाऽप्राश्नन् क्षिप्रमन्तर्धीयते ज्ञातीन्पुनाति सप्ताऽवरान्सप्त पूर्वान्नात्मानं पञ्चदशं पंक्तिं च पुनाति ॥ १७ ॥
अनु०—यदि छः मास तक यावक का भक्षण करे, चार मास जल और सक्तु का भक्षण करे, दो मास फल भक्षण करे, एक मास केवल जल पीकर रहे, अथवा बारह दिन का उपवास करे तो शीघ्र लुप्त होने की शक्ति प्राप्त कर लेगा, बन्धु-बान्धवों को, अपने से पहले की सात पीढ़ी को, बाद की सात पीढ़ी को और पन्द्रहवें अपने को पवित्र करता है । और ब्राह्मणों की जिस पंक्ति में प्रवेश करता है उसे पवित्र करता है ॥ १७ ॥
प्राश्नन्नित्यत्राऽकारप्रश्लेषः कर्त्तव्यः अप्राश्नन्निति । पराचीनं वा पारायणं प्रयुञ्ज्येत्यर्थः ॥ १७ ॥
तामेतां देवनिश्श्रयणीत्याचक्षते ॥ १८ ॥
अनु०—इसको देवों तक पहुंचने के लिए नसेनी ( सीढ़ी ) कहा गया है ॥१८॥
निश्श्रयणी निश्श्रेयसहेतुः । निश्श्रेयसस्य संश्रयः सोपानमिति यावत् ॥ १८ ॥
निश्श्रेयसहेतुत्वं दर्शयति—
एतया वै देवा देवत्वमगच्छन्नृषय ऋषित्वम् ॥ १९ ॥
अनु०—इसीसे देवों ने देवत्व प्राप्त किया और ऋषियों ने ऋषि के पद प्राप्त किये ॥ १९ ॥
अथेदानीमनशनपारायणारम्भकालत्वेनाऽहारावयवानाह—
तस्य ह वा एतस्य यज्ञस्य त्रिविध एवाऽऽरम्भकालः—प्रातस्सवने माध्यन्दिने सवने, ब्राह्मे वाऽपररात्रे ॥ २० ॥
अनु०—इस यज्ञ को आरम्भ करने के तीन काल हैं, प्रातः सवन का काल, माध्यंदिन सवन का काल तथा रात्रि का अन्तिम अंश जिसे ब्राह्म मुहूर्त कहते हैं ।२०।
अतश्च होमा एतेष्वेव कालेषु कर्त्तव्याः ॥ २० ॥
| ३५६ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [अनशनत्पारायणविधिः |
|---|
साम्प्रतं गुरुपर्वक्रमद्वारेण प्रशंसामाह—
तं वा एतं प्रजापतिस्सप्तऋषिभ्यःप्रोवाच सप्तर्षयो महाजज्ञवे महाजज्ञुर्ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः ॥ २१ ॥
इति तृतीयप्रश्ने नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
**अनु०—**इस यज्ञ के उपदेश प्रजापति ने सात ऋषियों को दिया, सात ऋषियों ने महाजज्ञु को महाजज्ञु ने ब्राह्मणो को इसकी शिक्षा दी ॥ २१ ॥
यस्मान्महाजज्ञुः ब्राह्मणेभ्यः एतमनशनत्पारायणविधिं प्रोवाच तस्मात्तेषामेवाऽत्राऽधिकारो न क्षत्रियवैश्ययोरिति ॥ २१ ॥
इति बौधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते तृतीय प्रश्ने नवमोऽध्यायः ॥
तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः
दशमः खण्डः
पञ्चविधो धर्मो व्याख्यायेततया प्रक्रान्तः, तत्र चतुर्विधः—
उक्तो वर्णधर्मश्चाऽऽश्रमधर्मश्च ॥ १ ॥
अथ खल्वयं पुरुषो याप्येन कर्मणा ॥ २ ॥
**अनु०—**वर्णों और आश्रमों के धर्मों का विवेचन किया जा चुका है ॥ १ ॥
**अनु०—**मनुष्य इस लोक में अपने बुरे कर्मों के पाप से लिप्त हो जाता है ॥२॥
लिप्यत इति शेषः । अयमिति प्रत्यक्षं शरीरिणं क्षेत्रज्ञं व्यपदिशति । अतश्च परमात्मा न लिप्यते । पुरुषः पुरि शयः पूरयतेर्वा । कस्मात् स्त्रियोऽपि लिप्यन्ते ॥ १-२ ॥
याप्यं भान्यं पापमिति यावत्, तद्दर्शयति—
मिथ्या वा चरत्ययाज्यं वा याजयत्यप्रतिग्राह्यस्य वा प्रतिगृह्णात्यनाद्यान्नस्य वाऽन्नमश्नात्यचरणीयेन वा चरति ॥ ३ ॥
**अनु०—**यदि मिथ्या आचरण करता है, ऐसे व्यक्ति का यज्ञ कराता है जिसका यज्ञ कराना निषिद्ध है, जिनसे दान नहीं लेना चाहिए उनसे दान लेता है, जिनका