सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

षष्ठः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २१३

षष्ठः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २१३

अनु०--अन्य अतिथियों के लिए ( अथवा याचकों के लिए ) पकाया हुआ अन्न देना चाहिए ॥ २० ॥

कृतान्नं पक्वान्नम् । आह च—'इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्नं देयमुच्यते' इति । इतरेभ्योऽतिथिभ्यः बहिर्वेदि कृतान्नमेव देयं नियमतः । सान्तानिकादिभ्यः पुनः कृतान्नमकृतान्नं च ॥ २० ॥

तदिदं पूर्वोक्तमातिथ्यं, तददनमिहाऽनूच्यते—

सुप्रक्षालितपादपाणिराचान्तश्शुचौ संवृते देशेऽन्नमुपहृतमुपसङ्गृह्य कामक्रोधद्रोहेलोभमोहानपहृत्य सर्वाभिरङ्गुलीभिः शब्दमकुर्वन्नश्नीयात् ॥ २१ ॥

इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

अनु०—पैरों और हाथको अच्छी तरह धोकर, आचमन कर, पवित्र तथा चारो ओर से घिरे हुए स्थान में बैठकर लाए हुए अन्न को बादरपूर्वक ग्रहण कर काम, क्रोध, लोभ, 'मोह' को दूर कर सभी अङ्गुलियों से भोजन को मुँह में डालते हुए बिना शब्द किये हुए भोजन करे ॥ २१ ॥

आत्मयाजिनो भोजनविधिरयम् । संवृते देशे उपविश्य भुञ्जीतेति शेषः । फलकादौ पादं पात्रं वाऽऽरोप्य न भोक्तव्यमिति । उपहृतमानीतम् । उपसंगृह्य प्रीतिपूर्वकमभिसंवाद्य कामादीन्व्र्वर्जयित्वा शब्दं सीत्काराद्यकुर्वन् ॥ २१ ॥


षष्ठः खण्डः

न पिण्डशेषं पात्र्यामुत्सृजेत् ॥ १ ॥

**अनु०--**भोजन का ग्रास खाने के बाद बचे हुए अंश को पुनः थाली में न गिरावे ॥ १ ॥

**टि०—**तात्पर्य यह कि इतना ही बड़ा ग्रास उठाना चाहिए जिसे पूरा खाया जा सके, कुछ खाकर कुछ पुनः थाली में डालने की अभ्यास न हो ।

जग्धाऽवशिष्टस्य पिण्डस्याऽभोक्ष्यत्वात्तस्य पात्र्यामुत्सर्जने पुनरादानप्रसङ्गाच्च । अतश्च यावद्ग्रसितुं शक्नोति तावदेवाऽऽददीतेति गम्यते ॥ १ ॥

२१४बौधायन-धर्मसूत्रम्[ स्नातकधर्माः

मांसमत्स्यतिलसंसृष्टप्राशनेऽप उपस्पृश्याऽग्निमभिमृशेत् ॥ २ ॥

**अनु०—**मांस, मछली, या तिल से युक्त भोजन खाने के बाद जल से शुद्धि कर अग्नि का स्पर्श करे ॥ २ ॥

संसृष्टशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । यावद्भिर्मांसपरमाणुभिर्मिश्रित ओदने तद्रसोपलब्धिर्भवति तावद्भिस्संसृष्टस्य प्राशने इदं प्रायश्चित्तम् । ननु मांससंसृष्टनिषेधादेव मत्स्यसंसृष्टस्याऽपि निषेधसिद्धेः कुतः पृथगुपादानं ? मत्स्यार्थमिति । उच्यते-मत्स्यगन्धोपलब्धावपि प्रायश्चित्तं भवतीत्यभिप्रायः । तिलसंसृष्टं तिलौदनम् ॥ २ ॥

'अस्तमिते च स्नानम् ॥ ३ ॥ पालाशमासनं पादुके दन्तधावनमिति वर्जयेत् ॥ ४ ॥ नोत्सङ्गेऽन्नं भक्षयेत् ॥ ५ ॥ आसन्द्यां न भुञ्जीत ॥ ६ ॥ वैणवं दण्डं धारयेद्रुक्मकुण्डले च ॥ ७ ॥ पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानं च वर्जयेत् ॥ ८ ॥ न बहिर्मालां धारयेत् ॥ ९ ॥
सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षेत ॥ १० ॥

**अनु०—**और सूर्य के अस्त होने पर स्नान करे। पलाश के बने आसन और खड़ाऊँ तथा पलाश की दातौन का प्रयोग न करे। अपनी गोद में रखकर भोजन न करे। किसी आसन पर रखकर भोजन न करे। बाँस का डण्डा धारण करे और कानों में सोने के कुण्डल पहिने। स्नान करते समय एक पैर को दूसरे पैर से न रगड़े और खड़े रहते समय एक पैर के ऊपर दूसरा पैर न रखे। बाहर की ओर दिखायी पड़ने वाली माला न धारण करे। उदय और अस्त के समय सूर्य के ऊपर दृष्टिपात न करे ॥ ३-१० ॥

अदृष्टार्थमेतद्व्रतम् ॥ ३-१० ॥

नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥ ११ ॥ यदि ब्रूयान्मणिधनुरित्येव ब्रूयात् ॥ १२ ॥

**अनु०—**इन्द्रधनुष देखकर दूसरे व्यक्ति से 'इन्द्रधनुष दिखाई पड़ रहा है' ऐसा न कहे। यदि कहना ही हो तो 'मणिधनु' नाम लेकर कहे ॥ ११-१२ ॥


१. तृतीयादीनि नवयान्तानि सूत्राणि व्याख्यानपुस्तकेषु नोपलभ्यते, न च व्याख्यातानि व्याख्यात्रा। अतश्च स एषामभावमेवाऽभिप्रेतीति प्रतीयते See• P 152. L.L. 7.