बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
अष्टमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ४९
अष्टमः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ४९
.अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्मध्यं पित्र्यम् । तथा च वसिष्ठः-‘प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरन्तरे पित्र्यम्’ इति । ऋज्वन्यत् ॥ १३ ॥
इदानीमाचमन एव किञ्चित्पर्युदस्यति—
नाङ्गुलीभिर्न संबुद्बुधं सफेनाभिर्नोष्णाभिर्न क्षाराभिर्न लवणाभिर्न कटुकाभिर्न कलुषाभिर्न विवर्णाभिर्न दुर्गन्धरसामिः ॥ १४ ॥
**अनु०—**अङ्गुलियों से निकले हुए, बुल-बुले से युक्त, फेन वाले, गरम किये गये, किसी अन्य वस्तु को मिलाकर क्षार बनाये गये, नमक से युक्त, कड़वे, गन्दे, बदले हुए रंग वाले, दुर्गन्ध वाले जल से आचमन न करे ॥ १४ ॥
**टि०—**गोविन्द स्वामी के अनुसार यदि ये दोष स्वभावतः आये हों तो वह जल अयोग्य नहीं होता, उदाहरण के लिए सूर्य की किरणों द्वारा उष्ण बना जल, स्वभाव से खारा जल, वर्षा के कारण गन्दा बना जल, आचमन के लिए अयोग्य नहीं माना जाता ।
अङ्गुलोत्स्राविताभिः अद्भर्नाऽऽचामेत् इति सम्बन्धः । बुद्बुदः स्फोटः । सफेनाः सडिण्डीराः । उष्णाभिः अग्निना, नाऽऽदित्यरश्मिभिः । क्षाराश्च द्रव्यानन्तरसंक्रमणात्, न स्वभावतः । कालुष्यमपि कारणान्तरेण, न वर्षादिना । विवर्णत्वमपि तथा, न तु भूगुणेन ॥ १४ ॥
अथाऽऽचमन एव कर्तुरवस्थाः पर्युदस्यन्ते—
न हसन्न जल्पन्न तिष्ठन्न विलोकयन्न प्रह्वो न प्रणतो न मुक्तशिखो न प्रावृतकण्ठो न वेष्टितशिरा न त्वरमाणो नाऽयज्ञोपवीतो न प्रसारितपादो नाऽऽबद्धकक्ष्यो न बहिर्जानुः शब्दमकुर्वन् त्रिरापो हृदयंगमाः पिबेत् ॥ १५ ॥
**अनु०—**हँसते हुए आचमन न करे, बोलते हुए आचमन न करे, खड़े होकर न करे, चारो ओर देखते हुए न करे, सिर या शरीर को झुकाए हुए आचमन न करे, शिखा खोल कर अथवा कण्ठ को वस्त्र से ढककर आचमन न करे, सिर को आच्छादित करके आचमन न करे, जल्दीबाजी में, यज्ञोपवीती हुए बिना, पैरों को फैलाकर, कटि को वस्त्र से बाँधे हुए, दाहिने हाथ को घुटनों से बाहर किये हुए आचमन न करे, कोई शब्द किये बिना तीन बार इस प्रकार जल पिये जो जल हृदय तक पहुँचे ॥ १५ ॥
प्रह्वः अधोमुखः । प्रणतो वक्रकायः । ननु ‘आसीनश्शौचमारभेत’ इत्युक्तम् किमिति तिष्ठतः प्रतिषेधः ? उच्यते—तत्र उपवीतसाहचर्यादासनयोगविधानं
७ बौ० ध०
| ५० | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ आचमनविधिः |
|---|
त्रैवर्णिकाधिकारं स्यात् । ततश्च स्त्रीशूद्राणां स्थानादियोगिनामप्याचमनं प्राप्येत, तन्माभूदिति पुनर्ग्रहणम् । अथ वा अत्यन्तापदि तत्प्रह्रताभ्यनुज्ञानाय । यद्वा—हसनजल्पनादिप्रतिषेधार्थं दृष्टान्तत्वेनोपन्यासः । ‘आबद्धकक्ष्यः कृतासनबन्धः’ बहिर्जानुः जान्वोर्बहिर्गतदक्षिणबाहुः । यथा च गोतमः—‘दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा’ इति । त्रिःपाने क्रियमाणे एकैकस्यामावृत्तौ हृदयङ्गमाभिरद्भिर्भवितव्यम् , ततश्च पाणिपूरणोदकेन पानं कार्यम् । अन्यदतिरोहितम् ॥ १५ ॥
'त्रिः परिमृजेद् द्विरित्येके ॥ १६ ॥
**अनु०—**तीन बार ( मुख से बाहर निकले हुए जल को ) पोंछे । कुछ आचार्यों का मत है कि केवल दो बार परिमार्जन करे ॥ १६ ॥
आस्यात् बहिर्भूतमुदकं त्रिः परिमृजेत्, द्विरित्येके । परिमार्जन एव द्विरभ्यासो न पानेऽपि । उत्तरत उभयग्रहणात् ॥ १६ ॥
^२सकृदुभयं स्त्रियाश्शूद्रस्य च ॥ १७ ॥
**अनु०—**स्त्री और शूद्र आचमनार्थ जल का पान तथा परिमार्जन केवल एक-एक बार ही करे ॥ १७ ॥
उभयं पानं मार्जनं च स्त्रीशूद्रयोरसकृत्सकृत् ॥ १७ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति—
^३गताभिर्हृदयं विप्रः कण्ठगाभिः क्षत्रियश्शुचिः ।
वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्स्यात् स्त्रीशूद्रौ स्पृश्य चान्तत इति ॥ १८ ॥
**अनु०—**इस विषय में धर्मशास्त्रज्ञ निम्नलिखित पद्य उद्धृत करते हैं—ब्राह्मण हृदय तक पहुँचे हुए जल से शुद्ध होता है, क्षत्रिय कण्ठ तक पहुँचे हुए जल से । वैश्य मुख में पहुँचे हुए जल से शुद्ध होता है । स्त्री और शूद्र ओष्ठ से ही जल स्पर्श कर पवित्र हो जाते हैं ॥ १८ ॥
१. त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् द्विरित्येक इत्यापस्तम्बः ( आप०ध० १. १५. ३. ४ ) एवं चोष्ठस्यैव परिमार्जनं कण्ठतो वदति सूत्रकार आपस्तम्बः । अत्र तु व्याख्याता बहिर्भूतस्योदकस्य परिमार्जनस्याऽयं विधिरित्यभिप्रेति ।
२. सकृदुभयं शूद्रस्य स्त्रियाश्च. अ. पु. पा. त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् । शारीरं शौचमिच्छन् हि स्त्री शूद्रस्तु सकृत् सकृत् ॥ इति मनुः (म.५.१३९)
३. हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ इति मनुः ( २. ६२ ) अनेन श्लोकेन साकं सूत्रस्य महत्साद्दश्यमस्त्यवलोकनीयम् ।