बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

अष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ३४३

चान्द्रमसीं पञ्चमीं द्यावापृथिवीभ्यां षष्ठीमहोरात्राभ्यां सप्तमीं रौद्रोमष्टमीं सौरीं नवमीं वारुणीं दशमीमैन्द्रीमेकादशीं वैश्वदेवीं द्वादशीमिति ॥ ६॥

अनु०—पहली आ ति अग्नि के लिए, दूसरी आहुति जो तिथि हो उसके लिए, तीसरी और चौथी आहुतियाँ नक्षत्र और नक्षत्र के देवता के लिए 'अत्राह गोरमन्वत नाम स्वष्टुरपीच्यम् । इत्या चन्द्रमसो गृहे' मंत्र से पाँचवी आहुति चन्द्रमा के लिए, छठीं आहुति आकाश और पृथ्वी के लिए, सातवीं आहुति दिन और रात्रि के लिए, आठवीं रुद्र के लिए, नवीं सूर्य के लिए, दसवीं वरुण के लिए, ग्यारहवीं इन्द्र के लिए तथा बारहवीं आहुति विश्वेदेवाः के लिए अर्पित करे ॥ ६ ॥

एते द्वादशहोमा एतस्मादेव चरोरवदाय कर्तव्याः । तत्र 'अग्नये स्वाहा' इति प्रथमाऽऽहुतिः । या तिथिस्स्यात् या तदानीं वर्तमाना तिथिस्स्यात् तस्यै द्वितीया । प्रतिपच्चेद्द्वर्तते 'प्रतिपदे स्वाहा' इति, द्वितीया चेत् द्वितीयास्यै, तृतीया चेत्तृतीयास्यै, इत्यादि । तस्यै द्वितीयेति सूत्रयितव्ये या तिथिरिति वचनं यतिशिशुचान्द्रायणे यथाकथंचिदित्येतस्मिंश्चैतद्विधानमस्तीति दर्शयति । नक्षत्रााय तृतीया । यच्च नक्षत्रं कृत्तिकादि वर्तते तस्यैव तृतीयाऽऽहुतिः—कृत्तिकाभ्यस्स्वाहा रोहिण्यै स्वाहेति । सदैवताय यस्य नक्षत्रस्य या देवता स्यादिन्द्रादिका तस्यै चतुर्थ्याहुतिः—अग्नये स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, सोमाय स्वाहेत्यादि । चान्द्रमसीति 'सास्य देवते'ति तद्धितः । एवं रौद्रीमित्यादिषु द्रष्टव्यम् । षष्ठीप्रभृतिष्वपि तद्देवत्याभिः ऋग्भिर्होम इति केचित् । अपरे विधिशब्दैरेव मन्त्रभूतैरिति । वयं तु ब्रूमः—षष्ठीसप्तम्यावाहुती चतुर्थीचोदिते सत्यौ विधिशब्दमन्त्रके । अष्टम्याद्यास्तद्धितोदिताः ऋङ् मन्त्रका इति । एवं च सति सूत्रवैचित्र्यं साभिप्रायमुपपादितं भवति ॥ ९ ॥

किमेतावतय एवाऽन्नाहुतयः ? नेत्याह—

अथाऽपरास्समामनन्ति— दिग्भ्यश्च सदैवताभ्यः उरोरन्तरिक्षाय सदैवताय '"नवो नवो भवति जायमान" इति ॥ १० ॥

अनु०—इनके अतिरिक्त दूसरी आहुतियों का भी उल्लेख किया जाता है जो ( चार ) दिशाओं के लिए, उनके देवताओं के लिए, अन्तरिक्ष के मध्य भाग के लिए और उसके देवता के लिए ।

'नवो नवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रे । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः ।' ( तैत्तिरीयसंहिता २.४.१४.१ ) मन्त्र से ॥ १० ॥

---

१. नवो नवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रे । भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः । तै. सं. २. ४. १४. १.

३४४	बौधायनधर्मसूत्रम्	[ चान्द्रायणकल्पः

एता एकादश । दिग्भ्यः चतसृभ्यः । 'प्राच्यै दिशे स्वाहा, दक्षिणायै दिशे' इत्यादि मन्त्रकल्पना । कुत एतत् चतसृभ्य एव दिग्भ्य इति ? नन्वष्टदिक्पाला इति प्रसिद्धिरस्ति, तथा क्वचिद्दश दिश इति । सत्यम्— तथापि 'दिग्भ्यः स्वाहाऽवान्तरदिशाभ्यस्स्वाहा' इति व्यपदेशभेदाच्चतस्र एव दिग्ग्रहणेन गृह्यन्ते । देवताभ्योऽपि तावतीभ्यः 'इन्द्राय स्वाहा, यमाय' इत्यादि । अथ वा 'प्राची दिगग्निर्देवता' इत्यादि दर्शनात्^१ 'अग्नये, इन्द्राय' इत्यादि द्रष्टव्यम्। उरोरिति चतुर्थ्यन्तस्य ग्रहणम्, अन्तरिक्षविशेषणत्वात् । ततश्च 'उरवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा' इति मन्त्रः । अन्तरिक्षदेवता तु वायुः 'वायुरन्तरिक्षस्याऽधिपतिः' इति दर्शनात् । आत्मत्यन्ते । उत्तमः प्रसिद्धः ॥ १० ॥

सौविष्टकृतीं हुत्वाऽथैतद्धविरुच्छिष्टं कंसे वा चमसे वा व्युद्धृत्य हविष्यैर्व्यञ्जनैरुपसिच्य पञ्चदश पिण्डान् प्रकृतिस्थान् प्राश्नाति ॥ ११ ॥

अनु०— स्विष्टकृत् अग्नि के लिए हवन कर अवशिष्ट हविष्य को कंस या चमस में निकालकर साधारण मात्रा के पन्द्रह ग्रास भक्षण करे ॥ ११ ॥

हविरुच्छिष्टं हुतशेषं हविष्याणि व्यञ्जनानि क्षीरादीनि, शाकफलादीनि च क्षारलवणरहितानि । अत्र व्यञ्जनशब्दप्रयोगात् 'हविष्यं च व्रतोपायनम्' इत्यत्र प्रधानद्रव्यमेव गृह्यते । तथैव च व्याख्यातमस्माभिः । आस्यविकाराकारिणः पञ्चदशग्रासा अपि । एतदपि लिङ्गं पर्वणि होमस्य तत्र पञ्चदश ग्रासास्समन्त्रकाः । तूष्णीका इतरे । तत्रैते मन्त्रा नित्यानां विकारकाः ॥ ११ ॥

प्राणाय त्वेति प्रथमम् । अपानाय त्वेति द्वितीयम् । व्यानाय त्वेति तृतीयम् । उदानाय त्वेति चतुर्थम् । समानाय त्वेति पञ्चमम् ॥ १२ ॥

अनु०— 'प्राणाय त्वा' कहकर पहले पिण्ड का भक्षण करे, 'अपानाय त्वा' कहकर दूसरे का 'व्यानाय त्वा' कहकर तीसरे का, 'उदानाय त्वा' कहकर चौथे का तथा 'समानाय त्वा' कहकर पाँचवे पिण्ड का भक्षण करे ॥ १२ ॥

प्राश्नातीति सम्बन्धः । एवमेकैकस्य ग्रासस्यैकैको मन्त्रः संख्याने भवति ॥ १२ ॥

अथ यदा पञ्चभ्यो न्यूना ग्रासाः तदाऽऽह—

यदा चत्वारो द्वाभ्यां पूर्वम् ॥ १३ ॥

---

१. अस्मिन् पक्षे अग्निः, इन्द्रः विश्वेदेवाः, मित्रावरुणौ इति चतस्रो देवताः द्रष्टव्याः ।