बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३११
द्वितीयः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः ३११
“भूत्यै त्वा शिरो वेष्टामि” । ( समृद्धि के लिए मैं तुम्हें अपने सिर पर बाँधता हूँ ) कहकर आच्छादित करे ॥ ४ ॥
प्रत्यारम्भं इति केचित् । अहरहरित्यन्ये । एवं कृष्णाजिनादानेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥
“ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वे”ति कृष्णाजिनमादत्ते । अब्ब्लिङ्गाभिः पवित्रम् । “बलमसि बलाय त्वे”ति कमण्डलुम् ॥ ५ ॥
अनु०—"ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वा” ( तुम ब्रह्म के तेज हो, ब्रह्म के तेज के लिए मैं तुम्हें धारण करता हूँ ) कहकर कृष्ण मृगचर्म ग्रहण करे । जल देवता के मन्त्रों से पवित्र को ग्रहण करे । 'बलमसि बलाय त्वा' ( तुम बल हो, तुम्हें बल के लिए ग्रहण करता हूँ ) कहकर कमण्डलु ग्रहण कर ॥ ५ ॥
आदत्त इत्यनुवर्तते ॥ ५ ॥
“धान्यमसि पुष्ट्यै त्वे”ति वीवधम् ॥ “सखा मा गोपाये”ति दण्डम् । अथोपनिष्क्रम्य व्याहृतीर्जपित्वा दिशामनुमन्त्रणं जपति—“पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्च नक्षत्राणि च या दिशः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता” इति । १मानस्तोकीयं जपित्वा ग्रामं प्रविश्य गृहद्वारे गृहद्वार आत्मानं वीवधेन सह दर्शनात् संदर्शनीत्याचक्षते ॥६॥
“धान्यमसि पुष्ट्यै त्वा” ( तुम अन्न हो, मैं तुम्हें पुष्टि के लिए ग्रहण करता हूँ ) कहकर वीवध को ग्रहण करे । "सखा मा गोपाय” ( तुम मित्र हो, मेरी रक्षा करो ) कहकर दण्ड ग्रहण करे । अपनी कुटी से निकलकर व्याहृतियों का जप करें और दिशामों के अनुमन्त्रण के लिए यह मन्त्र जपे—"पृथिवी चान्तरिक्षं च द्यौश्च नक्षत्राणि च या दिशः । अग्निवायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता । ( पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, नक्षत्र और दिशाएं, अग्नि, वायु और सूर्य देवता मार्ग में मेरी रक्षा करें ) । मानस्तोकीय ( तैत्तिरीय संहिता ३. ४. ११.२ के 'मा नस्तोके' आदि से आरम्भ होने वाला अंश ) का पाठ करते हुए गाँव में प्रवेश करे और प्रत्येक घर के द्वार पर वीवध के साथ उपस्थित होकर अपने को दिखाए, इसे ही संदर्शनी कहते हैं ॥ ६ ॥
ध्रुवा हि वृत्तिर्भिक्षाटनप्राधान्यात् । भैक्षभाजनं च वीवधः । तन्न तत्र प्रतिगृह्योपनिष्क्रम्य व्याहृतीर्जपति । दिशामनुमन्त्रणम्—'पृथिवी च' इति मन्त्रः । 'मा नस्तोके' इति गृहद्वारे । आत्मानं वीवधेन गृहद्वारिभ्यस्संदर्श-
१. मानस्तोकीयो व्याख्यास्यते ।
३१२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ वृत्त्युपायाः
यित्वा (?) तूष्णीमेव गोदोहनकालमात्र तिष्ठेत् । एतस्मादेव लिङ्गादेतस्या वृत्तेरसन्दर्शनोति संज्ञान्तरमाचक्षते ॥ ६ ॥
वृत्तेर्वृत्तरवार्तायां तयव तस्य ध्रुवं वर्तनाद् ध्रुवेति परिकीर्तिता ॥ ७ ॥
**अनु०—**भिन्न-भिन्न दूसरी वृत्तियों से यदि जीविका निर्वाह न हो तो उसी एक (भिक्षा) वृत्ति से निरन्तर जीवन निर्वाह करने के कारण उसे ध्रुवा वृत्ति कहते हैं ॥ ७ ॥
वृत्तेर्वृत्तेरिति वीप्सादर्शनात् अवार्त्तायामित्यध्याहार्यम् । वृत्त्यवार्ताशब्दौ द्रव्यलाभालाभबवचनौ । प्रथमो वृत्तिशब्दः प्राणयात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थद्रव्यार्जन-वचनः । तयैव भिक्षया वर्तेत । ध्रुवमित्याद्युपसंहारः । ध्रुवं निश्चयेन ॥ ७ ॥
किंलक्षणा सम्प्रक्षालनोत्यत आह—
सम्प्रक्षालनीति । उत्पन्नानामोषधीनां प्रक्षेपणं निक्षेपणं नास्ति निचयो वा भाजनानि सम्प्रक्षालय न्युब्जतीति सम्प्रक्षालनी ॥ ८ ॥
**अनु०—**संप्रक्षालनी नाम की वृत्ति इस प्रकार होती है। उत्पन्न होने योग्य व्रीहि इत्यादि बीजों के बोने का कार्य, या प्राप्त ओषधियों अन्नादि के नष्ट करने के प्रयोजन से फेंकने अथवा संचय करने का कार्य जिस वृत्ति में नहीं होता और जिस वृत्ति में बरतनों को धोकर उलटा रख दिया जाता है उसे सम्प्रक्षालनी वृत्ति कहते हैं ॥ ८ ॥
उपपन्नानामुत्पादयितुमङ्कुरीकर्तुं योग्यानां बीजानामित्यर्थः । ओषधीनां व्रीह्यादिबीजानां प्रक्षेपणं बीजावापनम् । यद्वा पूर्वमेवोत्पन्नानां यात्रामात्रप्र-सिद्ध्यर्थमर्जितानामित्यर्थः । नास्तीत्येतत्काकाक्षिवत् प्रक्षेपणनिक्षेपणनिचयेषु सम्बध्यते । निक्षेपणं निक्षेपः । पात्र्यां भोजनवेलायाम् , निचयस्सञ्चयः; आमे पक्वे च सञ्चयो न कर्तव्य इत्यर्थः । किं तर्हि कुर्यात् ? अहरेव भाज-नानि सम्प्रक्षाल्य न्युब्जति न्यञ्चं करोति सैषा सम्प्रक्षालनी वृत्तिः ॥ ८ ॥
समूहा नाम पञ्चमी । सा कीदृशोत्याह—
समूहेति । अवारितस्थानेषु पथिषु वा क्षेत्रेषु वाऽप्रहितावकाशेषु वा यत्र यत्रौषधयो विद्यन्ते तत्र तत्र समूहन्या समूह्य ताभिर्वर्तयतीति समूहा ॥ ९ ॥
**अनु०—**समूहा नाम की वृत्ति इस प्रकार होती है । जिन स्थानों पर जाना निषिद्ध नहीं है, मार्ग में या खेत में जहां प्रवेश का मार्ग घिरा न हो जहां ओषधियां वृक्षादि हों उन स्थानों पर झाडू से बुहार कर जो अन्नादि उपलब्ध हों उन्हीं से जीविका निर्वाह करना समूहा वृत्ति है ॥ ९ ॥