बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
एकादशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ८९
एकादशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः ८९
मृत्यु पर तीन दिन-रात्रि का, एक दिन-रात्रि का या एक दिन का या उससे भी कम का आशौच होता है ॥ २८ ॥
टि०—तीर्थ का अर्थ है गुरु, सतीर्थ से एक ही गुरु वाले अर्थ लिया गया है 'समानो गुरुः यस्य इति' । ब्यूह्लर ने इसके दूसरे प्रकार के अर्थ एक ही उपाध्याय से विद्या ग्रहण करने वाले, का निर्देश कर, पाणिनि ४.४.१०७ की काशिका वृत्ति का सन्दर्भ दिया है ।
अत्राऽपि त्रिरात्रमहोरात्रं पक्षिणीति । तीर्थशब्देन गुरुरुच्यते समानो गुरुर्यस्येति विग्रहः । सब्रह्मचारी सहाध्यायी । एषु मृतेषु यथोक्तं त्रिरात्रादिर्भवति ॥ २८ ॥
गर्भस्रावे गर्भमाससम्मता रात्रयः स्त्रीणाम् ॥२९ ॥
अनु०—गर्भस्राव होने पर जितने मास का होकर गर्भ स्रुत हुआ हो उतने दिन और रात्रियों का आशौच स्त्रियों ( उस स्त्री ) के लिए होता है ॥ २९ ॥
त्रिमासे गर्भस्स्रुतो भवति यदि तावन्त्यहोरात्राणि । एवं चतुर्थादिष्वपि । स्त्रीग्रहणात् जननादर्वाक् वृत्ते न पुरुषस्याऽऽशौचम् ॥ २९ ॥
परशवोपस्पर्शनेऽनभिसन्धिपूर्वं सचेलोऽपः स्पृष्ट्वा सद्यश्शुद्धो भवति ॥ ३० ॥
अनु०—विना जाने-बूझे दूसरे के शव को छू देने पर पहनें हुए वस्त्रों के साथ स्नान करने पर तत्काल शुद्ध हो जाता है ॥ ३० ॥
टि०—'परशव' से असपिण्ड के शव से तात्पर्य है । अभिसन्धि का अर्थ है 'जान-बूझ कर, इच्छापूर्वक अनभिसन्धि'—विना ज्ञान के । यहाँ जल के स्पर्श से जल में स्नान का अर्थ लिया जायगा । गौतम ने भी वस्त्रों सहित स्नान का नियम बताया है 'पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृष्टितत्स्पृष्ट्युपस्पर्शने सचैलोदकोपस्पर्शनाच्छुद्ध्येत् । २.३.२८. पृ० १५१ पर ।
परशवः असपिण्डशवः । कथम् ? असवर्णशवस्पर्शने वहने चोभयत्राऽऽशौचान्तरविधानात् । अभिसन्धिः कामः, तदभावोऽनभिसन्धिः । अपां स्पर्शनमवगाहनम् । तत्सद्य एव कुर्वीत, न विलम्बयेत् ॥ ३० ॥
अभिसन्धिपूर्वं त्रिरात्रम् ॥ ३१ ॥
अनु०—जान बूझ कर शव का स्पर्श करने पर तीन दिन तथा रात्रि का आशौच होता है ॥ ३१ ॥
अनन्तरोक्तविषय एव ॥ ३१ ॥
९० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ रजस्वलाव्रतानि
ऋतुमत्यां च ॥ ३२ ॥
अनु०— रजस्वला स्त्री के स्पर्श पर भी उपर्युक्त नियम समझना चाहिये ॥३२॥
टि०— रजस्वला स्त्री के स्पर्श पर भी अनजान में स्पर्श का तथा जान बूझ कर स्पर्श के अनुसार अशुद्धिकाल का नियम समझना चाहिए।
ऋतुमती रजस्वला । तत्स्पर्शेऽपि अभिसन्ध्यनभिसन्धिकृतो विभागो ^१वेदितव्यः । चशब्दस्तत्स्पृष्टिन्यायानुकर्षणार्थः । आह च मनुः—
दिवाकीर्त्यमुदक्यां च पतितं सूतिकां तथा ।
शवं तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति ॥ इति ॥
दिवाकीर्त्यश्चण्डालः । अत्राऽयं विशेषः—अबुद्धिपूर्वे संस्पर्शे द्वयोस्स्नानम् । बुद्धिपूर्वे तु त्रयाणामिति केचित् ॥ ३२ ॥
^२"यस्ततो जायते सोऽभिशस्त" इति व्याख्यातान्यस्यै व्रतानि ॥३३॥
१. भवेदिति ग. पु.
२. 'यस्ततो जायते सोऽभिशस्तो यामरण्ये तस्यै स्तेनो यां पराचीं तस्यै ह्रीतमुख्य-प्रगल्भो या स्नाति तस्या अप्सु मारुको याऽभ्यङ्क्ते तस्यै दुश्चर्माया प्रलिखते तस्यैखल-तिरपस्मरी याऽऽङ्क्ते तस्यै काणो या दतो धावते तस्यै श्यावदन या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनखी या कृणत्ति तस्य क्लीबो या सृजति तस्या उद्बन्धुको या पर्णेन पिबति तस्या उन्मादुको या शर्वेण पिबति तस्यै खर्वस्तिस्रो रात्रीर्व्रतं चरेदञ्जलिना वा पिबेदश्मर्येण वा पात्रेण प्रजागैं गोपीथाय' ॥ तै. सं. २. १. इति तैत्तिरीय-संहितायां द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽग्नीषोमीयपुरोडाशयागविधानार्थे वृत्रासुरवध-रूपोपाख्यानवर्णनाय प्रवृत्ता श्रुतिः ततः पूर्वं इन्द्रस्य वृत्रहनने प्रवृत्तिहेतुदिदर्श-यिषयाऽऽख्यायिकां प्रदर्शयति । सा चेत्थम्—विश्वरूपो नाम त्वष्टुः पुत्रो देवानां पुरोहित आसीत् । सोऽसुराणां भागिनेयः । अतस्स सर्वेषु कर्मसु प्रत्यक्षेण देवानां हविर्दापयन् परोक्षतया रहस्यसुरेभ्योऽपि स्वमातुलेभ्यो दापयामास । तदिन्द्रो विज्ञाय तस्य शिरांस्यच्छेद । तस्य च ब्राह्मणत्वेन समनन्तरमेवेन्द्रं ब्रह्महत्याऽऽविवेश । तेन चाऽत्यन्तं बिभ्यदिन्द्रः स्वीयां ब्रह्महत्यां परिहर्तुकामस्तां त्रिधा विभज्यैकं तृतीयांशं पृथिव्यामाधातुमैच्छत् । साऽपि संवत्सरादर्वाक् स्वखातपरिपूरणं प्रतिवरं ततः प्राप्य तं तृतीयांशं स्वीचकार । स एवोषरं स्थानमभवत् ।
एवं वृक्षा अपि संवत्सरादर्वाक् स्वेषां च्छिन्नप्रतिरोहणं प्रतिवरं लब्ध्वा ब्रह्म-हत्यांशं प्रत्यगृह्णन् । स निर्यासरूपेण परिणमत् ।
तथा स्त्रियोऽपि यावत्प्रसूति पुरुषसंगसहिष्णुतारूपं प्रतिवरं ततो लब्ध्वा ब्रह्म-हत्यांशं स्वीचक्रुः । स एव तासां मासिकं रजस्तमभूत् । यतस्तद् ब्रह्महत्यारूपम्, अतो