सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

अष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः ३५१

अष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः ३५१

तदेतद्धन्यं पुण्यं पुत्र्यं पौत्र्यं पशव्यमायुष्यं स्वर्ग्यं यशस्यं सार्वकामिकम् ॥ ४० ॥

अनु०—यह व्रत धन देने वाला, पुण्य देने वाला, पुत्र, पौत्र, पशु, दीर्घ जीवन, स्वर्ग, यश प्रदान करने वाला तथा सभी प्रकार की इच्छाओं की पूर्ण करने वाला है ॥ ४० ॥

'तस्मै हितम्' इति तद्धितान्तानां विग्रहः ॥ ४० ॥

नक्षत्राणां द्युतिं सूर्याचन्द्रमसोस्सायुज्यं सलोकतामाप्नोति ॥ ४१ ॥
य उच्चैनदधीते य उच्चैनदधीते ॥ ४२ ॥

इति तृतीयप्रश्नेऽष्टमः खण्डः ॥

अनु०—जो व्यक्ति इस व्रत का अध्ययन करता है वह नक्षत्रों की ज्योति तथा सूर्य और चन्द्रमा का सायुज्य प्राप्त करता है और उन्हीं के लोक में निवास करता है ॥ ४१-४२ ॥

फलार्थवादोऽयम् ॥ ४१ ॥
विद्वत्प्रशंसैषा ॥ ४२ ॥

इति बौधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते
तृतीयप्रश्नेऽष्टमोऽध्यायः ॥


तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः

नवमः खण्डः

अनशनत्पारायणमपि पापमोचनमिति मत्वाऽऽह—

अथातोऽनशनत्पारायणविधिं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

अनु०—अब हम अनशनत्पारायण (उपवास करते हुए सम्पूर्ण वेद का पाठ) की विधि का विवेचन करेंगे ॥ १ ॥

वेदस्य पारं पर्यन्तं निष्पामयन्ते गच्छन्तीति पारायणम् । तच्चाऽनशनता कर्तव्यमित्यनशनत्पारायणम् ॥ १ ॥

शुचिवासाः स्याच्चीरवासा वा ॥ २ ॥

३५२ बौधायन-धर्मसूत्रम् [वेदपारायणविधिः

अनु०—शुद्ध वस्त्र पहने अथवा वृक्ष की छाल के वस्त्र के रूप में धारण करे॥२॥
चीरं चिरकालिकं जीर्णमित्यर्थः । न चैतावतोपभुक्तं वासोऽभ्यनुज्ञातं भवति । 'अहतं वाससां शुचिः' इति नियमात् । समुच्चयार्थो वाशब्दः पूर्वे-
स्मिन् । उत्तरत्र तु विकल्पार्थः ॥ २ ॥

हविष्यमन्नमिच्छेद्पः फलानि वा ॥ ३ ॥

अनु०—यज्ञ के लिए योग्य ( क्षारलवणवर्जित ) अन्न अथवा जल या फलों के आहार की ही इच्छा करे ॥ ३ ॥
हविष्यमक्षारलवणम् । यदि मन्येतोपवत्स्यामीति तदेतद्वेदितव्यम् । इतर-
थाऽनशनत्वविरोधात् ॥ ३ ॥

ग्रामात्प्राचीं वोदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य गोमयेन गोचर्ममात्रं चतुरश्रं स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्याऽद्भिरभ्युक्ष्याऽग्नि-
मुपसमाधाय सम्परिस्तीर्यैताभ्यो देवताभ्यो जुहुयात् ॥ ४ ॥

अनु०—गांव से निकलकर पूर्व या उत्तर दिशा को जाय, गोबर से गोचर्म के बराबर चौकोर भूमि को लीपकर उस पर जल छिड़के, उस पर चिह्न अंकित करे और जल छिड़ककर अग्नि का उपसमाधान करे अग्नि के चारो ओर कुश फैलाए और इन देवों के लिए हवन करे—॥ ४ ॥

उपनिष्क्रम्य शुचौ देशे गोमयेनोपलिप्ते प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्य स्थण्डिलं कृत्वेत्यर्थः । सम्परिस्तीर्याऽऽज्यं विलाप्योत्पूय । नाऽत्र दार्श्विहोमिकं तन्त्रं विद्यते ॥ ४ ॥

अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा विश्वेभ्यो देवे-
भ्यः स्वयम्भुव ऋग्भ्यो यजुर्भ्यो सामभ्यो ऽथर्वभ्यश्श्रद्धायै प्रज्ञायै मेधायै श्रियै ह्रियै सवित्रे सावित्र्यै सदसस्पतयेऽनुमतये च व्याहरेन्न चान्तरा विरमेत् ॥ ५ ॥

अनु०—अग्नि को स्वाहा, सोम को स्वाहा, प्रजापति को स्वाहा, सभी देवों के, स्वयम्भू, ऋक्, यजुस्, साम, अथर्वन्, श्रद्धा प्रज्ञा, मेधा, श्री, ह्री, सवितृ, सावित्री, सदसस्पति, अनुमति के लिए हवन कर वेद के आरम्भ से निरन्तर पारायण करे । बीच में कोई और बात न करे और न बीच में रुके ॥ ५ ॥

व्याहरणमवैदिकशब्दोच्चारणम् । विरामोऽवसानम् । अन्तरा स्वाध्याय-
मध्ये । सन्ततविधानादेव सिद्धे अन्तरा विरमणनिषेधात् नैमित्तिकेऽनध्याये-