सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

१७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २

१७२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २


मात्माकामयत बहु स्यामिति । स | कहा गया था—'आत्माने कामना की
यथाकामं चाकाशादिकार्यं सच्च- | कि मैं बहुत हो जाऊँ' । वह अपनी
दादिलक्षणं सृष्ट्वा तदनु प्रविश्य | कामनाके अनुसार सत् त्यत् आदि
पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन् | लक्षणोंवाले आकाशादि कार्यवर्गको
बहुभवत्तस्मात्तदेवेदमाकाशादि- | रचकर उसमें अनुप्रविष्ट हो द्रष्टा,
कारणं कार्यस्थं परमे व्योमन् | श्रोता, मन्ता और विज्ञातारूपसे
हृदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययाव- | बहुत हो गया । अतः आकाशादि-
भासविशेषेणोपलभ्यमानमस्ति | के कारण, कार्यवर्गमें स्थित,
इत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । | परमाकाशके भीतर बुद्धिरूप गुहामें
छिपे हुए और उसके कर्त्ता-भोक्तादि-
तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एष | रूप जो प्रत्ययावभास हैं उनके द्वारा
श्लोको मन्त्रो भवति । यथा | विशेषरूपसे उपलब्ध होनेवाले उस
पूर्वेषु अन्नमयाद्यात्मप्रकाशकाः | ब्रह्मको ही 'वह है' इस प्रकार जाने-
पञ्चस्वप्येवं सर्वान्तरतमात्मास्ति- | ऐसा कहा गया ।
त्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्य- | उस इस ब्राह्मणोक्त अर्थमें ही
द्वारेण भवति ॥ १ ॥ | यह श्लोक यानी मन्त्र है । जिस
प्रकार पूर्वोक्त पाँच पर्यायोंमें अन्नमय
आदि कोशोंके प्रकाशक श्लोक थे
उसी प्रकार सबकी अपेक्षा आन्तरतम
आत्माके अस्तित्वको उसके कार्यद्वारा
प्रकाशित करनेवाला भी यह मन्त्र
है ॥ १ ॥


इति ब्रह्मानन्दवल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

सप्तम अनुवाक

ब्रह्मकी सुकृतता एवं आनन्दरूपताका तथा ब्रह्मवेत्ताकी
अभयप्राप्तिका वर्णन
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत ।
तदात्मानँस्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति ।
यद्वै तत्सुकृतं रसो वै सः । रसँह्येवायं लब्ध्वानन्दी
भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद् यदेष आकाश
आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एत-
स्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते ।
अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदर-
मन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं
विदुषो मन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
पहले यह [ जगत् ] असत् (अव्याकृत ब्रह्मरूप) ही था ।
उसीसे सत् (नाम-रूपात्मक व्यक्त) की उत्पत्ति हुई । उस असत्ने
स्वयं अपनेको ही [ नाम-रूपात्मक जगद्रूपसे ] रचा । इसलिये वह
सुकृत (स्वयं रचा हुआ) कहा जाता है । वह जो प्रसिद्ध सुकृत है
सो निश्चय रस ही है । इस रसको पाकर पुरुष आनन्दी हो जाता है ।
यदि हृदयाकाशमें स्थित यह आनन्द (आनन्दस्वरूप आत्मा) न होता
तो कौन व्यक्ति अपान-क्रिया करता और कौन प्राणन-क्रिया करता ?
यही तो उन्हें आनन्दित करता है । जिस समय यह साधक इस अदृश्य
अशरीर, अनिर्वाच्य और निराधार ब्रह्ममें अभय-स्थिति प्राप्त करता है उस