सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः १९

चारः । तथा च गौतमः—'प्रागुपनयनात्कामचारवादभक्ष' इति । वेदंजनन-मस्योपनयनम् । ननु प्रागुपनयनाच्छूद्रसम इत्यत्राऽतिदेशान्मद्यपानादिष्वप्य-दोषस्स्यात् । नैतदेवम् , शूद्रसम इत्यतिदेशान्न स्वयं शूद्रः, ततश्च न स्वजात्या-श्रयधर्मनिवृत्तिर्भवति । जात्याश्रयश्च मद्यपानादिप्रतिषेधः 'मद्यं नित्यं ब्राह्मण' इत्यादिस्मृतेः । अत्र पूर्वेणाऽर्धेन विध्यभावमाह । उत्तरेण च प्रतिषेधा-भावम् ॥ ७॥

उपनयनस्य कालमाह—

गर्भादिससङ्ख्यया वर्षाणां तदष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ ८ ॥

अनु०— ( उपनयन काल के लिए ) वर्षों की संख्या गर्भ के समय से गिनी जाती है, गर्भकाल से आठवें वर्ष में ब्राह्मण का उपनयन करना चाहिए ॥ ८ ॥

तदष्टमेषु गर्भाष्टमेष्वित्यर्थः । 'छन्दोवत्सूत्राणि'ति व्यत्ययेन परस्मैपदम् । यद्यपि गर्भादिसर्वोऽप्युपनयनस्य कालः, तथाऽपि प्राक्पञ्चमादसामर्थ्यान्निवृत्तिः पञ्चमप्रभृतिरिष्यत एव¹ 'पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामः' इत्यादिश्रुतिस्तस्तदा-दिरेव गृह्यते ॥ ८ ॥

त्र्यधिकेषु राजन्यमुपनयीत ॥ ९ ॥

अनु०— ( ब्राह्मण की अपेक्षा) तीन वर्ष अधिक काल में क्षत्रिय का उपनयन करे । अर्थात् गर्भ से ग्यारहवें वर्ष में क्षत्रिय का उपनयन होना चाहिए ॥ ९ ॥

गर्भेकादशेष्विति यावत् ॥ ९ ॥

तस्मादेकाधिकेषु वैश्यम् ॥ १० ॥

अनु०— ( क्षत्रिय से ) एक वर्ष अधिक में वैश्य का उपनयन करे । अर्थात् गर्भ से बारहवें वर्ष में वैश्य का उपनयन हो ॥ १० ॥

गर्भद्वादशेष्वित्यर्थः ॥ १० ॥

अत्राऽपि विशेषमाह—

²वसन्तो ग्रीष्मश्शरदित्यृतवो वर्णानुपूर्व्येण ॥ ११ ॥

अनु०— वर्णक्रमानुसार वसन्त, ग्रीष्म और शरद में उपनयन की ऋतुएँ होती हैं ॥ ११ ॥


१. सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाम, इत्यापस्तम्बस्सत्याषाढश्च । गृह्यसूत्रेऽप्येवमेव । मनुस्तु पञ्चममेव स्मरति । मनु २, ३७,
२. Cf सू० १०. ४. of आपस्तम्बगृह्यसूत्र ।

२० बौधायन-धर्मसूत्रम् [ उपनयनकालः

उदगयनमात्रेऽपि केचिदिच्छन्ति । आह चाऽऽश्वलायनः—‘उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा.’ इति । तस्मादुदगयनेऽपि योग्य नक्षत्रमारभेत । तदुपनयनं कर्तव्यम् । अथ कस्माद्वसन्तादावुपनयनोपसंहारो न भवति ? । उच्यते—उदगयनशब्दानर्थक्यप्रसङ्गान्नोपसंहारो युक्तः । उदगयन एव हि वसन्तो नाऽन्यत्र । तस्माद्वसन्तेऽप्युपनयनं कर्तव्यम् । वसन्तादिश्रुतिः किमर्था ? ^१विशेषज्ञापनार्था । अतश्च शुक्रास्तमयादिविरोधे सत्यपि वसन्ते कर्तव्यमिति वाक्यार्थः ॥ ११ ॥

गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीभिर्यथाक्रमम् ॥ १२ ॥

**अनु०—**वर्णक्रमानुसार गायत्री, त्रिष्टुप् ओर जगती मन्त्रों से उपनयन करना चाहिए ॥ १२ ॥

उपनयीतेति शेषः ॥ १२ ॥

आपोडशादाद्वाविंशादाचतुर्विंशादित्यनात्यय एषां क्रमेण ॥ १३ ॥

**अनु०—**वर्णक्रमानुसार सोलहवें, बाइसवें और चौबीसवें वर्ष तक उपनयन का समय बीता हुआ नहीं माना जाता ॥ १३ ॥

अनात्ययः अनतिक्रमः उपनयनकालस्य ॥ १३ ॥

मौञ्जी धनुर्ज्या शाणीति मेखलाः ॥ १४ ॥

**अनु०—**वर्ण क्रम के अनुसार ही मूंज की ( ब्राह्मण की ), धनुष की डोरी ( क्षत्रिय की ) की तथा पटसन की ( वैश्य की ) मेखला होती है ॥ १४ ॥

एषां क्रमेणेत्यनुषज्यते । मौञ्जी ब्राह्मणस्य मेखलेत्यादि ॥ १४ ॥

कृष्णरुरुबस्ताजिनान्यजिनानि ॥ १५ ॥

**अनु०—**वर्णक्रम के अनुसार काले मृग, चितकबरे मृग तथा बकरे का चर्म अजिन होना चाहिए ॥ १५ ॥

एषां क्रमेण । अजिनशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । कृष्णाजिनं ब्राह्मणस्येत्यादि । पुनरजिनग्रहणात् ^२कुशशरजातिकं वा उत्तरीयं स्मृत्यन्तराद्वेदितव्यम् । न त्वेवाऽनुत्तरीयस्यादित्यभिप्रायः ॥ १५ ॥

मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणा याज्ञिकस्य वृक्षस्य दण्डाः ॥ १६ ॥

**अनु०—**वर्णक्रमानुसार सिर, ललाट और नासिका के अग्रभाग तक की ऊँचाई वाले ( पलाश आदि ) याज्ञिक वृक्षों के दण्ड होने चाहिए ॥ १६ ॥


१. प्रशंसाज्ञापनार्था इति क० पु.
२. कुशरज्ज्वादिकं इति ग. पु.