सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

अष्टमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः २३३

अष्टमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः २३३

इदमपि तथा ॥ २३ ॥
अथ संहृत्य स्तौति—
स एवमेवाऽहरहरहोरात्रयोः सन्धिषूपतिष्ठमानो ब्रह्मपूतो ब्रह्मभूतो ब्राह्मणः शास्त्रमनुवर्तमानो ब्रह्मलोकमभिजयतीति विज्ञायते ॥ ब्रह्मलोकमभिजयतीति विज्ञायते ॥ २४॥
इति बौधायनीये धर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

**अनु०—**जो ब्राह्मण इस विधि से प्रतिदिन प्रातः तथा सायंकाल सन्ध्योपासना करता है, वह ब्रह्म द्वारा पवित्र होकर ब्रह्म के साथ एकत्व प्राप्त कर लेता है । शास्त्रों के अनुसार आचरण करते हुए वह ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है । ऐसा वैदिक परम्परा से जाना जाता है ॥ २४ ॥

ब्रह्मपूतः सावित्र्या पूतः । ब्रह्मभूतः शब्दब्रह्मप्रणवमापन्नः ॥

आह च—
योऽधीतेऽहन्यहन्येतान्त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।
स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमानिति ॥

विज्ञायते इति श्रुतिसंसूचनम् ॥ २४ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बौधायनधर्मविवरणे
द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ॥


द्वितीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः

अष्टमः खण्डः

'प्रयतोऽभिषिक्त' इत्युक्तम् । प्रसङ्गात्तद्विधिमाह—
अथ हस्तौ प्रक्षाल्य कमण्डलुं मृत्पिण्डं च गृह्य तीर्थं गत्वा त्रिः पादौ प्रक्षालयते त्रिरात्मानम् ॥ १ ॥

**अनु०—**दोनों हाथों को धोकर, कमण्डलु तथा मिट्टी का पिण्ड लेकर तीर्थ पर जाकर तीन बार दोनों पैरों को ( मिट्टी का अंश लेकर कमण्डलु के जल से ) धोवे तथा तीन बार अपने शरीर का प्रक्षालन करे ॥ १ ॥

२३४बौधायन-धर्मसूत्रम्[ स्नानविधिः

टि०—तीर्थ से यहाँ पवित्र जलाशय से तात्पर्य है। गोविन्दस्वामी ने इस संबन्ध में श्लोक उद्धृत किया है जिसमें नदी, देवखात, तटाक, सरोवर पर स्नान करना वाञ्छनीय बताया गया है। सूत्र में मृत्पिण्ड के साथ प्रयुक्त 'च' शब्द से गोविन्द-स्वामी गेरुवर, दूब, दर्भ आदि के ग्रहण का भी अर्थ लेते हैं।

अथ स्नानविधिरुच्यते इति शेषः। तत्राऽऽरम्भे हस्तयोः प्रक्षालनम्। यद्वा तीर्थे गत्वा हस्तौ प्रक्षाल्येति सम्बन्धः। चशब्दात् गोमयदूर्वार्दभदि च। अन-पूर्वे हि समासे क्त्वो ल्यप् भवति, इह तु छान्दसो गृह्येति ल्यबादेशः। तीर्थम्।

नदीषु देवखातेषु तटाकेषु सरस्सु च।
स्नानं समाचरेन्नित्यमुत्स¹प्रस्रवणेषु च ॥ इति

तथा—

सति प्रभूते पयसि नाऽल्पे स्नायात् कथंचन।

इत्येवञ्जातीयकम्। तत्र गत्वा मृत्पिण्डैकदेशेन कमण्डलूदकेन चैकैकं पादं त्रिस्त्रिः प्रक्षालयते। एवमात्मानमपि।² आनर्थक्यदतदङ्गन्यायेनाऽऽत्मन-श्शरीरं प्रक्षालयेदिति गम्यताम् ॥ १ ॥

अथेदानीं प्रक्षालितपादेनैव प्रवेष्टव्यान् देशानाह--

अथ हैके ब्रुवते—श्मशानमापो देवगृहं गोष्ठं यत्र च ब्राह्मणा अप्र-क्षाल्य पादौ तन्न प्रवेष्टव्यमिति ॥ २ ॥

**अनु०—**कुछ लोग कहते हैं कि श्मशान में, जल में, मन्दिर में, गायों के गोष्ठ में तथा जिस स्थान पर ब्राह्मण हों वहाँ पैरों को धोए बिना प्रवेश नहीं करना चाहिए ॥ २ ॥

श्मशानादयः प्रथमान्ताश्शब्दा निर्देशफलाः। प्रातिपदिकार्थे हि प्रथमां स्मरति पाणिनिः। तेषां कर्मत्वख्यापनार्थं तच्छब्दप्रयोगः। द्वौ नञौ प्रकृत-मर्थं सूचयतः। तस्मात्प्रक्षाल्यैव प्रवेष्टव्यं श्मशानादीति वाक्यार्थः। 'अर्हे कृत्य-तृचश्च' इति स्मरणेन तव्यप्रत्ययादर्हार्थो गम्यते न तु कर्मत्वम्, प्रक्षाल्यैव प्रवेष्टुमर्हतीत्यर्थः ॥ २ ॥


१. गर्त्तस्रवणेषु चेति. ग. पु.
२. यत्र प्रधाने विहितं कार्यं तत्र कर्तुमशक्यत्वादनर्थकं भवत् तत्परिहाराय तदङ्गेऽनु-ष्ठीयते स आनर्थक्यदतदङ्गन्यायः। प्रकृते चाऽऽत्मनोऽमूर्तत्वात् तत्र प्रक्षालनक्रियादेरस-म्भवात् तदङ्गभूतस्य शरीरस्य प्रक्षालनं वेदितव्यमिति।