सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

अष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ३४७

अष्टमः खण्डः ] तृतीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः ३४७

अनु०—सूर्यं के तीन मन्त्रों ( 'उद्वयं तमसस्परि', 'उदुत्यं', 'चित्रम्' आदि ) द्वारा सूर्यं की तथा ( 'नवो नवों भवति', सचित्र चित्सम् ऋ० ४.८.५, तथा 'अन्नाह गोरमन्वत') आदि तीन मन्त्रों से चन्द्रमा की प्रार्थना करे ॥ २० ॥

सौर्यः—^१'उद्वयं तमसस्परि, उदुत्यं, चित्रम् इति तिस्र ऋचः। चान्द्रमस्यः—'नवो नवो भवति, ^२सचित्रं चित्रम्, ^३अन्नाह गोरमन्वत' इति च ॥ २० ॥

शर्वर्यां संवेशनकाले—

^४"अग्ने त्वँ् सुजागृही"ति संविशन् जपति। ^५"त्वमग्ने व्रतपा असी"ति प्रबुद्धः ॥ २१ ॥

अनु०—सोते समय 'अग्ने त्वं सुजागृहि' वयं सुमन्दिषीमहि गोपायनस्स्वस्तये प्रबुधेन पुनर्ददः, मन्त्र का जप करे। जगने पर 'त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा त्वं यज्ञेष्वीड्यः' ( तैत्तिरीय संहिता २.१.३.१ ) मन्त्र का जप करे ॥ २१ ॥

संविशन् शयानः। प्रबुद्धः उत्तिष्ठानः। आचम्येति शेषः ॥

स्त्रीशूद्रैर्नाभिभाषेत मूत्रपुरीषे नाऽवेक्षेत ॥ २२ ॥

अनु०—स्त्रियों और शूद्रों के साथ उन्हें पहले संबोधित करते हुए भाषण न करे और मूत्र और मल के ऊपर दृष्टि पात न करे ॥ २२ ॥

अभिभाषणं पूर्वभाषणम् ॥ २२ ॥

अमेध्यं दृष्ट्वा जपत्य"बद्धं मनो दरिद्रं चक्षुस्सूर्यो ज्योतिषाᳵ श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासी"रिति ॥ अथ यद्येनममिवर्ष "त्युन्दतीर्बलं धत्ते"ति ॥ २३ ॥

अनु०—यदि कोई अपवित्र वस्तु देखले तो 'अबद्धं मनो दरिद्रं चक्षुस्सूर्यों ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासी:' ( मन अनियन्त्रित था, आँखे दरिद्र थीं, सूर्यं


१. उद्वयं, उदुत्यं, चित्रं:, नवो नवः, इति मन्त्रचतुष्टयं २६७, २०८, पृष्ठयोर्द्रष्टव्यम् ॥
२. सचित्रश्चित्रं चितयन्तमसमे चित्रक्षत्रचित्रतमं वयोधाम्। चन्द्रं रयिं पुरुवीरं बृहन्तं चन्द्रं चन्द्राभिरुप॑गते युवस्व (ऋ. सं. ४. ८. ५.) । ३. २४५. पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।
४. अग्नेत्वꣳसुजागृहि वयꣳसुमन्दिषीमहि गोपाय नस्स्वस्तये प्रबुधे नः पुनर्ददः ॥
५. त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा । त्वं यज्ञेष्वीड्यः ॥
( तै.सं. २. १. ३. १. )

३४८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ यावकव्रतम्

सभी ज्योतियों में श्रेष्ठ है। हे दीक्षा, मुझे मत छोड़ो, मत छोड़ो ) का जप करे और यदि उसके ऊपर वृष्टि हो तो 'उन्दतीर्बलं धत्ते' मन्त्र का जप करे ॥ २३ ॥

व्याख्यातो मन्त्रः 'उत्तरत उपचारः' इत्यत्र । एते नियमा आ परिसमाप्तेश्चान्द्रायणस्याऽनुसरणीयाः ॥ २३ ॥

प्रथमायामपरपक्षस्य चतुर्दश ग्रासान् ॥ २४ ॥

अनु०—उत्तर पक्ष के प्रथम दिन को चौदह ग्रास भोजन करे ॥ २४ ॥

प्राश्नातोत्यनुवर्तते । अपरपक्षस्य च प्रतिपदि चतुर्दश ग्रासा प्रसनीया इत्यर्थः ॥ २४ ॥

एवमेकापचयेनाऽमावास्यायाः ॥ २५ ॥

अनु०—इसी प्रकार प्रतिदिन एक-एक ग्रास अमावास्या तक कम करता जाये ॥ २५ ॥

एवं द्वितीयाप्रभृतिषु एकैको ग्रासोऽपचीयते । द्वितीयास्यां त्रयोदश तृतीयस्यां द्वादश इत्यादि ॥ २५ ॥

एवममावास्याया नीयमाने—

अमावास्यायां ग्रासो न विद्यते ॥ २६ ॥

अनु०—अमावस्या के दिन एक भी ग्रास अवशिष्ट नहीं रहता ॥ २६ ॥

अतस्तस्यामुपवास एव ॥ २६ ॥

प्रथमायां पूर्वपक्षस्यैकः ॥ द्वौ द्वितीयस्याम् ॥ २७-२८ ॥

अनु०—पूर्वपक्ष की प्रतिपदा को एक ग्रास भक्षण करे और द्वितीया को दो ग्रास खाए ॥ २७-२८ ॥

एते अप्यृज्वर्थे ॥ २७-२८ ॥

एवमेकोपचयेनाऽऽपौर्णमास्याः ॥ २९ ॥

अनु०—इसी प्रकार पौर्णमसी तक एक-एक ग्रास बढ़ाता रहे ॥ २९ ॥

उपचयो वृद्धिः । एवमा पौर्णमास्या नीयमाने चतुर्दश्यां चतुर्दश भवन्ति ॥ २९ ॥

पौर्णमास्यां स्थालीपाकस्य जुहोति ॥ ३० ॥

तत्रैते पक्वहोममन्त्राः—

अग्नये या तिथिस्स्यात् ॥ ३१ ॥