बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७५
द्वितीयः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १७५
^१नाऽत्र तिरोहितं किञ्चिदस्ति ॥ १३ ॥
पितॄन्वा एष विक्रीणीते यस्तिलान् विक्रीणीते ।
प्राणान् वा एष विक्रीणीते यस्तण्डुलान् विक्रीणीते ॥ १४ ॥
अनु०— जो तिल का विक्रय करता है वह अपने पितरों का ही विक्रय करता है, जो चावल बेचता है वह अपने प्राणों को ही बेचता है ॥ १४ ॥
निन्दैषा तिलतण्डुलयोर्विक्रयस्य ॥ १४ ॥
सुकृतांशांन्वा एष विक्रीणीते यः पणमानो दुहितरं ददाति ॥ १५ ॥
अनु०— जो सौदा कर (बदले में द्रव्य लेकर) पुत्री देता है वह अपने पुण्य के अंशों को ही बेचता है ॥ १५ ॥
सुकृतं पुण्यं तदंशाः सुकृतांशाः । पणमानो योऽन्यस्माद् द्रव्यं गृहीत्वाऽन्यस्मै द्रव्यान्तरप्राप्त्यर्थं प्रयच्छति ॥ १५ ॥
अथ प्रसङ्गात् पण्यमाचष्टे—
तृणं काष्ठमविकृतं विक्रेयम् ॥ १६ ॥
अनु०— तृण और काष्ठ अविकृत रूप में बेचे जा सकते हैं ॥ १६ ॥
टि०— अविकृत से तात्पर्य यह है कि उनसे कोई उपकरण न बनाया गया हो—जैसे चटाई, रस्सी, काष्ठपात्र आदि ।
तृणविकाराः रज्ज्वासनकटादयः । काष्ठविकाराः स्रुक्स्रुवप्रतिमादयः । तद्वर्ज्जं तृणं काष्ठं ब्राह्मणैरप्यापदि विक्रेयम् ॥ १६ ॥
अथाप्युदाहरन्ति—
पशवश्चैकतोदन्ता ^२अश्मा च लवणादुद्धृतः ।
एतद् ब्राह्मण ते पण्यं तन्तुश्चा^३रजनीकृत इति ॥ १७ ॥
अनु०— इस विषय में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है—ब्राह्मणो, तुम इन्हीं वस्तुओं को बेच सकते हो वे पशु जिनके मुख में केवल एक जबड़े में दांत होते हैं, नमक के अतिरिक्त अन्य खनिज पदार्थ, तथा बिना रंगा हुआ धागा ॥ १७ ॥
ऋचा ब्राह्मणमाह—हे ब्राह्मण ! तवैतत्पण्यं यदेकतोदन्ताः । पशवः शृङ्गिण-
१. नेदं ग-पुस्तकेऽस्ति ।
२. अश्मानो लवणोद्धृताः इति ग. पु.
३. रजनीकृतः इति. ग. पु.
| १७६ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ प्रायश्चित्तम् |
|---|
स्तेष्वेकतोदन्ताः, अश्मा$^१$ पाषाणश्च लवणोद्धृतो लवणवर्जितः। तन्तु$^२$श्चारजनीकृतः कुसुम्भकुङ्कुमहरिद्राद्यरञ्जित इत्यर्थः ॥ १७ ॥
पातकविवर्जितेषु पण्याविक्रेयेषु प्रायश्चित्तं वक्तव्यम्, तदुच्यते—
पातकवर्जं वा बभ्रुं पिङ्गलां गां रोमशां सर्पिषाऽवसिश्च्य कृष्णैस्तिलैरवकीर्याऽनूचानाय दद्यात् ॥ १८ ॥
अनु०— पातक के अतिरिक्त कोई अन्य पाप कर्म करने पर प्रायश्चित्त के रूप में वेदों के विद्वान् ब्राह्मण को भूरे या पिंगल वर्ण की प्रचुर रोमवाली गौ का उसके ऊपर जल छिड़क कर तथा काला तिल बिखेर कर दान करे ॥ १८ ॥
वाशब्दो वक्ष्यमाणेन प्रायश्चित्तेन विकल्पार्थः । बभ्रुपिङ्कलयोर्विकल्पार्थो वा । रोमशाम् एवंभूतां गां घृतेनाऽभ्यज्य तामेव कृष्णतिलैरवकीर्य बहुश्रुताय ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ १८ ॥
$^३$कूष्माण्डैर्वा द्वादशाहम् ॥ १९ ॥
अनु०— अथवा कूष्माण्ड मन्त्रों का उच्चारण करते हुए बारह दिन हवन करे ॥ १९ ॥
जुहुयादिति शेषः ॥ १९ ॥
यदवचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते इति ॥ २० ॥
अनु०— इस प्रकार प्रायश्चित्त करने वाला विद्वान् ब्राह्मण की हत्या की अपेक्षा कम दोष वाले दुष्कर्मों के पाप से मुक्त हो जाता है ॥ २० ॥
अर्वाचीनमर्वाक्तनम् । फलविधिः फलार्थवादो वाऽयम् ॥ २० ॥
पातकाभिशंसने कृच्छ्रः ॥ २१ ॥
अनु०— पातक का दोष लगाये जाने पर भी प्रायश्चित्त के लिए कृच्छ्र व्रत करे ॥ २१ ॥
पातक्ययमित्युक्तिमात्रे प्राजापत्योऽयं प्रायश्चित्तम् । कस्य ? अनृतेन पातकेनाऽभिशस्तस्य ॥ २१ ॥
अथाऽस्मिन्नेव विषयेऽभिशंसितुराह—
तदब्दोऽभिशंसितुः$^४$ ॥ २२ ॥
१. अत्राऽपि बहुवचनान्तपाठो दृश्यते ग. पुस्तके
२. रजनीकृतः कुसुम्भहरिद्रादिभी रञ्जित इत्यर्थः इति. ग. पु.
३. कूष्माण्डा व्याख्याताः १७. पृष्ठे ।
४. अभिशंसितरिति. घ. पु.