२१

सूत्रम्. विषयः.

१३. त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य समन्त्रं प्रोक्षणम् ।
१४. मन्त्रान्तरेणाविच्छिन्नोदकधारया त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य प्रोक्षणम् ।
१५. अवान्तरगृहेषु वंशप्रभेदस्याकर्तव्यता ।
१६. स्थूणानां गर्तेषु शैवालविशेषाणां शैवलस्य च निधापनम् ।
१७. एवं करणे फलश्रुतिः ।
१८. मध्यमस्थूणागर्ते यवव्रीहियुतानामपां समन्त्रमासेचनम् ।
१९. समन्त्रं मध्यमस्थूणाप्रतिष्ठापनम् ।

नवमः खण्डः ।

१. स्थूणायामाधीयमानस्य वंशस्यानुमन्त्रणम् ।
२. सदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकप्रतिष्ठापनम् ।
३. मणिकप्रतिष्ठापने मन्त्रान्तरोपदेशः ।
४. मणिकेऽपां समन्त्रमासेचनम् ।
५. व्रीहियवमतीभिरद्भिर्वास्तुशान्तिः ।
६. तत्र हिरण्यमवधाय मन्त्रजपः ।
७. अगारमध्ये स्थालीपाकहोमो ब्राह्मणभोजनं स्वस्तिवाचनं च ।

दशमः खण्डः ।

१. नूतनगृहप्रवेशवदेव क्रयादिप्राप्तगृहस्यापि कर्मणः कर्तव्यता ।
२. व्रीह्यादिबीजानि स्थापयित्वा पश्चाद् गृहप्रवेशः ।
३. क्षेत्रकर्षणे ग्राह्याणि नक्षत्राणि ।
४. क्षेत्रे होमदिङ्निरूपणं, होमजपयोर्विकल्पः ।
५. प्रतिष्ठमानानां गवामनुमन्त्रणम् ।
६. आयतीनां गवामनुमन्त्रणम् ।
७. तत्रैव मन्त्रान्तरम् ।
८. गवां सङ्घातदर्शने मन्त्रजपः ।

२२

तृतीयोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

द्वितीयः खण्डः ।

तृतीयः खण्डः ।

२३

चतुर्थः खण्डः ।

१. अध्यायोपांकरणम् ।
२. तस्य च श्रावणे भाद्रपदे वा मासि श्रवणनक्षत्रे कर्तव्यत्वम् ।
३. श्रावणपञ्चम्यां हस्तनक्षत्रयोगे वा ।
४. नवभिर्मन्त्रैराज्यहोमः ।
५. अथ दधिमिश्रसक्तुहोमः ।
६. अध्ययनार्थं सावित्र्यादीनामग्न्यादीनां स्विष्टकृतश्च होमो दधिसक्तुप्राशनं मार्जनं च ।
७. जपे उपवेशनादिनियमः ।
८. व्याहृतीनामोम्पूर्वत्वम् ।
९. ओङ्कारपूर्वां सावित्रीं चार्धर्चशश्चतुरभ्यस्य वेदारम्भः ।
१०. एवमुत्सर्गेऽपि केषाञ्चित् कर्मणां कर्तव्यत्वम् ।
११. षाण्मासिकोऽध्ययनकालः, समावृत्तस्य ब्रह्मचारिकल्पेनाध्ययननियमः ।
१२. ब्रह्मचारिणामाश्रमोक्तनियमेनाध्ययनम् ।
१३. समावृत्तस्य जायोपयमनम् ।
१४. तस्य प्राजापत्यत्वम् ।
१५. अध्ययनकाले पक्षभेदाः ।
१६. माध्यां पौर्णमास्यामेताभ्य एव देवताभ्यो हुत्वान्तेऽवगाहनम्।
१७. देवतातर्पणम्
१८. आचार्याणां पितॄणां च तर्पणम् ।
१९. अस्य कर्मण उत्सर्ग इति नाम ।

२४

सूत्रम्. विषयः.

पञ्चमः खण्डः ।

१. काम्यकर्मणः स्थाने पाकयज्ञः ।
२. पुरोडाशस्थाने चरुः ।
३. श्रौतकर्मफलस्य स्मार्तकर्मणापि लभ्यत्वम् ।
४. व्याधितादीनां षड्भिराहुतिभिर्होमः ।
५. अमनोज्ञस्वप्नदर्शने समन्त्रमादित्योपस्थानम् ।
६. मन्त्रान्तरेण चोपस्थानम् ।
७. क्षुतादिषु मन्त्रजपः ।
८. अयाज्ययाजनादावाज्यहोमः ।

षष्ठः खण्डः ।

१. अव्याधितस्यास्तमयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् ।
२. तस्यैव सूर्योदयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् ।
३. सायंसन्ध्योपासनक्रमः ।
४. प्रातः सन्ध्योपासनक्रमः ।
५. गृहस्य कपोतोपहतौ प्रायश्चित्तम् ।
६. धनार्थिनो बहिर्जिगमिषायां होमो जपो वा ।
७. नष्टद्रव्याधिगमार्थं होमो जपो वा ।
८. पूर्वोक्तसूक्तेन मूढस्य जपहोमौ ।
९. सुदूराध्वप्रस्थाने भयङ्करदेशगमने वा पूर्वोक्तसूक्तेन जपो होमो वा ।

सप्तमः खण्डः ।

१. समावर्तमानस्य मणिकुण्डलादिद्रव्यसम्पादनमात्माथमार्या-
र्यार्थं च ।
२. उभयोक्तद्रव्यालाभे आचार्यमात्रस्य द्रव्यसम्पादनम् ।
३. समिदाहरणम् ।

२५

अष्टमः खण्डः ।

२६

नवमः खण्डः ।

२७

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

१. आहिताग्ने रोगसम्भवे ग्रामाद् बहिर्वासः ।
२. तथाकरणे प्रयोजनकथनम् ।
३. ग्रामजनानामादरातिशयादरोगतासिद्धिः ।
४. जातारोग्यस्य सोमाद्यन्यतमेनेष्ट्वा गृहप्रवेशः ।
५. अनिष्ट्वापि गृहप्रवेशनानुज्ञा ।
६. आहिताग्नौ संस्थिते आग्नेय्यां नैर्ऋत्यां वा गर्तखननम् ।
७. आदहनास्थिनिधानोभयविधश्मशानलक्षणम् ।
८. तस्यैवान्यलक्षणम् ।
९. वास्तुपरीक्षावदत्रापि कण्टकिवृक्षादीनामुद्वासनम् ।
१०. आदहनश्मशानस्य मध्योच्छ्रितत्वम् ।
११. पुत्राणां वपनप्रकारः ।
१२. प्रभूतबर्हिराज्योपकल्पनम् ।
१३. पृषदाज्यमिश्रणप्रकारस्तस्य पित्र्यत्वं च ।

द्वितीयः खण्डः ।

१. अग्नेर्नयनम् ।
२. यज्ञपात्रनयनम् ।
३. प्रेतस्य पृष्ठतः पुंसां स्त्रीणां च प्रवयसामयुग्मसङ्ख्याकानां गमनम् ।
४. प्रेतस्य गोयुक्तशकटविशेषेण शिविकया वा नयनम् ।

२८

तृतीयः खण्डः ।

१—११. प्रेतस्य सर्वेष्वङ्गेषु यज्ञपात्राणां निधानम् ।
१२. बिलवतां पात्राणां पृषदाज्येन पूरणम् ।
१३, १४. दृषदुपलादीनां पुत्रस्योपयोगार्थं गृह एव निक्षेपः ।
१५. अनुस्तरणीपक्षे तस्या वपामुद्धृत्य समन्त्रं प्रेतस्य मुखशिरसोः प्रच्छादनम् ।
१६, १७. अनुस्तरण्या अङ्गानां प्रेतस्याङ्गेषु यथाक्रमं निधानम् ।
१८, १९. ओदनपिण्डयोरपि हृदये निधानं, वृक्कयाभाव एव तदिति मतान्तरम् ।
२०. सर्वाङ्गनिधानात् परमनुस्तरण्याश्चर्मणा प्रेतप्रच्छादनम् ।

२९

चतुर्थः खण्डः ।

पञ्चमः खण्डः ।

३०

षष्ठः खण्डः

सप्तमः खण्डः ।

३१

अष्टमः खण्डः ।

१. | श्राद्धानां चातुर्विध्यम् ।
२. | वरणीयब्राह्मणलक्षणं ब्राह्मणसङ्ख्या उपवेशनप्रकारः उपचारा अर्घ्यपरिकल्पनं च ।
३. | अर्घ्यप्रदानं तन्मन्त्राश्च ।
४. | प्रतिब्राह्मणं सकृत् सकृदर्घ्यनिवेदनम् ।
५. | तासामपामनुमन्त्रणम् ।

३२

नवमः खण्डः ।

१. गन्धादिदानम् ।
२. स्थालीपाकादुद्धृतस्यान्नस्याग्नौ करणार्थं ब्राह्मणप्रार्थना ।
३. अग्नौ कुरुष्वेत्यादिब्राह्मणाभ्यनुज्ञा ।
४. पिण्डपितृयज्ञोक्तप्रकारेण होमः ।
५. आहिताग्न्यादेः पार्वणे पाणिहोमविधिः ।
६. पाणिहोमप्रशंसा ।
७. पाणिहोमपक्षे विशेषः ।
८. अग्नौ करणपक्षे विशेषः ।
९. श्रद्धया दाने प्रशंसा ।
१०. तृप्तेषु ब्राह्मणेषूभयोर्मन्त्रयोः श्रावणम् ।
११. तृप्तिप्रश्नप्रतिवचनानन्तरं पिण्डार्थमन्नमुद्धृत्य शिष्टस्यान्नस्य ब्राह्मणेभ्यो निवेदनम् ।
१२. भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१३. केषाञ्चिन्मते आचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१४. अनन्तरं समन्त्रमन्नान्विकिरणं स्वधोक्त्यनन्तरं पितॄणां विसर्गः ।

दशमः खण्डः ।

१. शूलगवाख्यरौद्रयज्ञः ।
२. शूलगवस्य कालः ।
३. तस्य नक्षत्रविशेषः ।
४. यूथश्रेष्ठस्य पुङ्गवस्योपादानम्।
५. गोलक्षणम् ।

३३

३४

इति चतुर्थोऽध्यायः ।

शुद्धिपत्रम् ।

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

॥ श्रीः ॥

आश्वलायनगृह्यसूत्रम् ।

अनाविलाख्यया श्रीहरदत्ताचार्यमिश्रविरचितया

वृत्त्या समेतम् ।

उक्तानि वैतानिकानि। गृह्याणि वक्ष्यामः ॥ १ ॥

नमो रुद्राय यद् गृह्यमाश्वलायननिर्मितम् ।
क्रियते हरदत्तेन तस्य वृत्तिरनाविला ॥

द्विप्रकाराणि कर्माणि श्रुतिलक्षणान्याचारलक्षणानि च । तत्र उक्तानि वैतानिकानि वितानैरग्निभिः साध्यानि श्रुतिलक्षणानि कर्माणि । अथेदानीं गृह्याणि वक्ष्यामः । गृहाश्रमे भवोऽग्निर्गृह्यः । वक्ष्यति च “पाणिग्रहणादि गृहं परिचरेत्” इति । यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्य इति च्छन्दोगाः । इह तु तत्साध्यानि कर्माणि विवक्षितानि । यद्यप्युपनयनादौ लौकिकोऽग्निः, रथारोहणादिष्वग्नि^२रेव नास्ति, तथापि सर्वाण्येव स्मृत्याचारलक्षणानि कर्माणि गृह्याणीत्युच्यन्ते भूम्ना । किं प्रयोजनं सूत्रस्य । गृह्याणां कर्मणामधिकारः । तेन वक्ष्यमाणेषु कर्मसु सति सम्भवे गृह्योऽग्निः गृहस्थश्चाधिकारीति सिद्धम् । अथ गृह्याणि वक्ष्याम इत्येवाधिकार सिद्धे उक्तानि वैतानिकानीत्युक्तानुभाषणं^६

१. ‘धनानि’ ग. पाठः.
२. ‘दौ चाग्नि’ घ. पाठः.
३. ‘षु चाग्नि’ ग. पाठः.
४. ‘प्युच्य’ क. ख. ग. पाठः.
५. ‘न्ते न भू’ क., ‘न्ते नाम्ना’ ख. ग. पाठः.
६. ‘नीति भा’ घ. पाठः.

G. P T. 2374. 500. 24-1-21. B

१ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

वक्ष्यमाणेषु तदपेक्षाप्रदर्शनार्थम् । तेन तत्र याः परिभाषाः
“तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टा” इत्यादयः, तासां वक्ष्यमाणेष्वपि
प्रवृत्तिर्भवति । प्रकरणभेदाद्धि न प्राप्नोति ॥ १ ॥

त्रयः पाकयज्ञाः ॥ २ ॥

पाकगुणका यज्ञाः पाकयज्ञा इति विज्ञायमाने
आज्यहोमेषु “पाकयज्ञानामेतत्तन्त्रम्” इत्येष विधिर्न³ वर्तते । तस्मादल्पवचनः पाकशब्दः, यथो² योऽस्मात् पाकतरै इति । प्रशंसावचनो वा, यथा तं पाकेन मनसापश्यमभित⁵ इति । अल्पायाससाध्यत्वादल्पत्वम् । महाफलत्वात्⁶ प्रशस्तत्वम् । वक्ष्यति⁴ च “अथ काम्यानां स्थाने काम्याः⁷,” “चरवैः⁸,” “तानेव कामानाप्नोति” इति । ते पाकयज्ञास्त्रयः त्रिविधा इत्यर्थः ॥ २ ॥

तां¹⁰ एव विधा लक्षणेन दर्शयति —

हुता अग्नौ हूयमानाः अनग्नौ प्रहुता ब्राह्मणभोजने
ब्रह्मणिहुताः ॥ ३ ॥

हूयमानाः क्रियमाणा इत्यर्थः । नहि पाकयज्ञैः⁹ सर्वे
हूयन्ते । हुता नाम पाकयज्ञाः पार्वणादयः । अनग्नौ प्रहुताः

१. 'र्न प्रव' क. ख. ग. पाठः.
२. 'था अहैदैधिषव्यो दतस्तितिष्ठेते तत्र यो' ग, 'था अहेदैधिषव्येति यो' घ. पाठः.
३. 'स्म' क. घ. पाठः.
४. 'रेति च । प्र' घ. पाठः.
५. 'न्ति' ख. पाठः.
६. 'त्वं प्र',
७. 'त्वं च । व',
८. 'ति अ' घ. पाठः.
९. 'वः इ' क. ख. ग. पाठः.
१०. 'तानेवंविधेन लक्षणेन सह द' ग. पाठः.
११. 'ज्ञा हू' क. ख. ग. पाठः.

प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । ३

अनग्नौ क्रियमाणाः प्रहुता^१ नाम पाकयज्ञाः बलिहरण-
ब्रह्मयज्ञादयः^२ । ब्राह्मणभोजने ब्रह्मणिहुताः । यत्र ब्राह्मणभो-
जनमेव यत्र च ब्राह्मणभोजनमधिकं ते ब्रह्मणिहुताः^३ आति-
थ्यपार्वणश्राद्धादयः । त्रैविध्योपदेशस्य प्रयोजनं “पाकयज्ञा-
नामेतत्तन्त्रम्” इति वक्ष्यते । तद् यादृशेषु पाकयज्ञेषु तन्त्रं स-
माम्नातं तादृशेष्वेव यथा स्यात् । कीदृशे चै^४ तत् समा-
म्नातं, हुते । तस्माद्धुतेष्वेवै^५ तस्य तै^६न्त्रस्य प्रवृत्तिः । तेन
सर्पबल्यादाववदानधर्मो न भवति । ब्राह्मणभोजने निर्वा-
पप्रोक्षणादयो न भवन्ति ॥ ३ ॥

देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । स च ब्रह्मयज्ञादिषु नास्ति । तत्
कथमेतेषु यज्ञशब्द इत्याशङ्क्य तेषां यज्ञत्व^७मुपपादयितुमृच उदाहरति —

अथाप्यृच उदाहरति यः समिधा य आहुती यो वेदेनेति ॥

तत्राधिकपादग्रहणात् तृचस्य ग्रहणे प्राप्ते तृतीयार्थवि-
रोधान्न गृह्यते । ऋच इति बहुवचनं वक्ष्यमाणापेक्षम्^८ ।
यो मर्तो मर्त्यः समिधा अग्नये विभक्तिव्यत्ययः अग्निं ददाश
दाशतिर्दानकर्माण्यत्र इह तु प्रीणने द्रष्टव्यः प्रीणाति ।
य आहुती तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घः यश्चाहुत्याग्निं
प्रीणाति । यो वेदेन यश्च वेदेनाग्निं प्रीणाति । यो नमसा यश्च
नमस्कारेणाग्निं प्रीणाति । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः ।

१. 'ताः ब', २. 'यः उदाहरणं ब्रा' क. ख. ग. पाठः. ३. 'ता
नाम । आ' ग, 'ता नाम पाकयज्ञाः । आ' घ. पाठः. ४. 'ए' ग. घ. पाठः.
५. 'व तन्त्र' घ. पाठः. ६. 'म' ग. पाठः. ७. 'ज्ञशब्दत्व' क. ख. पाठः.
८. 'सा अग्नये ददाशेत्यपेक्ष्यते । यश्च' ग. घ. पाठः.

४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः]

सः स्वध्वरः स सर्वोऽपि शोभनयज्ञः, न केवलं य आहुत्या
प्रीणाति स एव । किञ्च तस्येत् तस्यैव अर्वन्तः अश्वा रंह-
यन्ते गमयन्ति कं रथम् आशवः क्षिप्रगामिनः । द्युम्नि-
तमं द्युम्नं¹मिति हिरण्यनाम अतिशयेन द्युम्नवत् द्युम्नित-
मम् । एवंभूतं यशोऽपि तस्यैव । तस्य देवकृतमंहः व्यसनं
कुतश्चनापि न नशत् न व्याप्नोति मर्त्यकृतं चांहो न नशद्
इत्यृग्द्वयस्यार्थः ॥ ४ ॥

समिधमेवापि श्रद्दधान आदधन्मन्येत यज इ-
दमिति नमस्तस्मै य आहुत्या यो वेदेनेति विद्ययैवाप्य-
स्ति प्रीतिस्तदेतत्पश्यन्नृषिरुवाच । अगोरुधाय गविषे
द्युक्षाय दस्म्यं वचः । घृतात् स्वादीयो मधुनश्च वोच-
तेति । वच एव स इदं घृताच्च मधुनश्च स्वादीयोऽस्ति
प्रीतिः स्वादीयोऽस्त्वित्येव तदाह । आ ते अग्न ऋचा
हविर्हृदा तष्टं भरामसि । ते ते भवन्तूक्षण ऋषभासो
वशा उतेति । एत एव स उक्षाणश्च ऋषभाश्च वशाश्च
भवन्ति। य इमं स्वाध्यायमधीयत इति यो नमसा स्व-
ध्वर इति नमस्कारेण वै खल्वपि न वै देवा नमस्कार-
मति यज्ञो वै नम इति हि ब्राह्मणं भवति ॥ ५ ॥

एवापिशब्दावल्पतां द्योतयतः । कनिष्ठामात्रं³ हि समित्
तामपि श्रद्दधानो भूत्वा आदधत् पुरुषः यज इदमिति मन्येत
याग एवायं मया क्रियत इति मन्येतेत्यर्थः । सूत्रकारोऽपि तं
नमस्यति नमस्तस्मै । दृष्टश्चैवंविधः प्रासङ्गिकोऽन्यत्रापि

१. 'म्नि' क. ग. पाठः. ३. 'काष्ठमा' ख. ग. पाठः.