आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२७

सूत्रम्.	विषयः.
१६.	पुरोहितस्य समन्त्रं दुन्दुभिस्पर्शः ।
१७.	समन्त्रं पुरोहितस्येषुविसर्गः ।
१८.	युध्यमानेषु योधेषु पुरोहितस्य जपः ।
१९.	दुन्दुभिस्पर्शनादौ राज्ञः प्रेरणं वा ।

---

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

१. आहिताग्ने रोगसम्भवे ग्रामाद् बहिर्वासः ।
२. तथाकरणे प्रयोजनकथनम् ।
३. ग्रामजनानामादरातिशयादरोगतासिद्धिः ।
४. जातारोग्यस्य सोमाद्यन्यतमेनेष्ट्वा गृहप्रवेशः ।
५. अनिष्ट्वापि गृहप्रवेशनानुज्ञा ।
६. आहिताग्नौ संस्थिते आग्नेय्यां नैर्ऋत्यां वा गर्तखननम् ।
७. आदहनास्थिनिधानोभयविधश्मशानलक्षणम् ।
८. तस्यैवान्यलक्षणम् ।
९. वास्तुपरीक्षावदत्रापि कण्टकिवृक्षादीनामुद्वासनम् ।
१०. आदहनश्मशानस्य मध्योच्छ्रितत्वम् ।
११. पुत्राणां वपनप्रकारः ।
१२. प्रभूतबर्हिराज्योपकल्पनम् ।
१३. पृषदाज्यमिश्रणप्रकारस्तस्य पित्र्यत्वं च ।

द्वितीयः खण्डः ।

१. अग्नेर्नयनम् ।
२. यज्ञपात्रनयनम् ।
३. प्रेतस्य पृष्ठतः पुंसां स्त्रीणां च प्रवयसामयुग्मसङ्ख्याकानां गमनम् ।
४. प्रेतस्य गोयुक्तशकटविशेषेण शिविकया वा नयनम् ।

२८

सूत्रम्.	विषयः.
५.	गोविशेषस्याजाविशेषस्य वानुस्तरणित्वेन निर्देशः ।
६.	पशोः सव्ये बाहौ रज्जुं बद्ध्वा प्रेतस्य पृष्ठतो नयनम् ।
७.	मुक्तशिखानां पुत्रादीनां ज्यैष्ठ्यक्रमेण गमनम् ।
८.	खानितस्य गर्तस्य त्रिप्रदक्षिणं परिक्रमणं शमीशाखयोदकेन प्रोक्षणं च ।
९.	खानिते गर्ते अग्नीनां निधानप्रकारः ।
१०.	प्रेतस्यान्तर्वेदि निधानम् ।
११.	इध्मचितेश्शयनम् ।
१२.	तत्र प्रेतस्य संवेशनप्रकारः ।
१३.	पत्न्या उत्तरतः संवेशनम् ।
१४.	क्षत्रियस्य प्रेतस्योत्तरतः पत्न्या धनुषश्च संवेशनम् ।
१५.	देवरादिभिः समन्त्रं पत्न्या उत्थापनम् ।
१६.	वृषलेनोत्थापने कर्तुर्मन्त्रजपः ।
१७.	धनुरादाने मन्त्रजपः ।
१८.	वृषलेन धनुरादाने कर्तुर्मन्त्रजपः ।
१९.	आरोपितं धनुश्छित्त्वेध्मचितौ प्रक्षेपः ।

---

तृतीयः खण्डः ।

१—११. प्रेतस्य सर्वेष्वङ्गेषु यज्ञपात्राणां निधानम् ।
१२. बिलवतां पात्राणां पृषदाज्येन पूरणम् ।
१३, १४. दृषदुपलादीनां पुत्रस्योपयोगार्थं गृह एव निक्षेपः ।
१५. अनुस्तरणीपक्षे तस्या वपामुद्धृत्य समन्त्रं प्रेतस्य मुखशिरसोः प्रच्छादनम् ।
१६, १७. अनुस्तरण्या अङ्गानां प्रेतस्याङ्गेषु यथाक्रमं निधानम् ।
१८, १९. ओदनपिण्डयोरपि हृदये निधानं, वृक्कयाभाव एव तदिति मतान्तरम् ।
२०. सर्वाङ्गनिधानात् परमनुस्तरण्याश्चर्मणा प्रेतप्रच्छादनम् ।

२९

सूत्रम्.	विषयः.
२१.	प्रणीतानुमन्त्रणम् ।
२२.	सव्यं जानु निपात्य चतसृभिराज्याहुतिभिर्दक्षिणाग्नौ होमः ।
२३.	पञ्चम्या आज्याहुतेः प्रेतस्योपरि होमः ।

चतुर्थः खण्डः ।

सूत्रम्	विषयः
१.	अग्निप्रज्वालनार्थं परिकर्मिणां युगपत् प्रेरणम् ।
२.	आहवनीयस्य प्रथमं प्रज्वलने स्वर्गप्राप्तिः ।
३.	तथा तत्पुत्रस्येह संसिद्धिः ।
४.	गार्हपत्यदक्षिणाग्न्योः प्रज्वलने फलविशेषः ।
५.	सर्वेषां युगपत् प्रज्वलने समृद्धयतिशयः ।
६.	दह्यमानप्रेतानुमन्त्रणम् !
७.	एवं विदुषा पुत्रेण दाहे फलश्रुतिः ।
८.	एवं संस्कृत्य प्रेतस्य जलपूर्णाज्जानुदघ्नाद् गर्तान्निष्क्रम्य धूमोद्गमसमय एव स्वर्गप्राप्तिः ।
९.	मन्त्रं जपित्वा प्रेतमनवेक्ष्य गमनम् ।
१०.	तटाकादौ सकृदुन्मज्ज्य प्रेताय जलाञ्जलिं दत्त्वा शुष्काणि वासांसि परिधाय दिवा चेदानक्षत्रदर्शनाद् रात्रौ चेदा-सूर्यदर्शनात् सङ्गीभूयावस्थानम् ।
११.	दृश्यमाने नक्षत्रे सूर्ये वा कनिष्ठादिक्रमेण ग्रामप्रवेशः ।
१२.	गृहं प्राप्याश्मादीनां द्वारदेश एवोपस्पर्शः ।

पञ्चमः खण्डः ।

सूत्रम्	विषयः
१.	अस्मिन्नहोरात्रे गृहेऽन्नादिपाकप्रतिषेधः ।
२.	अपरेद्युरारभ्य त्रिरात्रमक्षारलवणभोजनम् ।
३.	महागुरुमृत्तौ द्वादशरात्रमिति मुख्यः कल्पः, त्रिरात्रमिति च गौणः ।
४.	सपिण्डानां दशाहं दानाध्ययनादिनिषेधः ।

३०

सूत्रम्.	विषयः.
५.	असपिण्डगुरुमृतावप्येवम् ।
६.	सपिण्डास्वप्रत्तासु स्त्रीषु त्रिरात्रम् ।
७.	महागुरुव्यतिरिक्ताचार्येष्वपि ।
८.	समानोदकेष्वपि ।
९.	प्रत्तस्त्रीदन्तजातादिष्वेकाहम् ।

षष्ठः खण्डः

सूत्रम्.	विषयः.
१.	अस्थिसञ्चयनकालः ।
२.	शुभे कुम्भे पुंसोऽस्थिसञ्चयनम् ।
३.	अलक्षणे कुम्भे स्त्रिया अस्थिसञ्चयनम् ।
४.	संचेतृनियमः ।
५.	क्षीरोदकेनायतनप्रोक्षणम् ।
६.	अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामस्थ्यादायाशब्दं कुम्भे निधानम् ।
७.	आपादत लादस्थ्ना यथाक्रममादानम् ।
८.	अस्थिकुम्भस्य गर्ते निक्षेपः ।
९.	कपालेन कुम्भमपिधाय जपित्वा पांसुभिरवकीर्य श्मशानात् प्रत्याव्रज्य स्नात्वा प्रेताय श्राद्धदानम् ।

---

सप्तमः खण्डः ।

सूत्रम्.	विषयः.
१.	पित्रादीनां गुरुजनानामुपर्य्युपरि मरणसम्भवेऽमायां शान्तिकैर्मविधिः ।
२.	प्रागुदयाद् गृहोपकरणानां पचनामेश्च दक्षिणस्यां दिश्युत्सर्गः ।
३.	तमग्निं यत्रकुत्रापि प्रक्षिप्य त्रिःप्रदक्षिणं परिक्रमणम् ।
४.	ततः पृष्ठतोऽनवेक्ष्य पुनराव्रज्य स्नात्वा वपनविधिः ।
५.	नवानां मणिकादीनामुपकल्पनम् ।
६.	अग्निवेलायां समन्त्रमरणेरग्निजननम् ।

३१

सूत्रम्.	विषयः.
७.	गृहाद् बहिस्तमग्निं दीपयित्वार्धरात्रपर्यन्तं पुण्यकथादीनां कीर्तनम् ।
८.	अर्धरात्रात् परमविच्छिन्नाया उदकधाराया दक्षिणद्वारेण हरणम् ।
९.	अथ तत्र तमाग्निमुपसमाधाय तस्य पश्चिमे देशे आनडुहं चर्मास्तीर्य तत्र समन्त्रमारोहणम् ।
१०.	मध्यमपरिधेः समन्त्रं परिधानं दक्षिणोत्तरयोश्चामन्त्रकम् ।
११.	उत्तरतोऽश्मानमवस्थाप्य चतसृभिराज्याहुतिभिर्हुत्वा कौटुम्बिकानामीक्षणम् ।
१२.	युवतीनां नेत्राञ्जनं ततो निर्गमनं च ।
१३.	युवतीनां नेत्राञ्जनसमये समन्त्रं कर्तुरीक्षणम् ।
१४.	कर्तुरन्येषां चाश्माभिमर्शनम् ।
१५.	अथाग्निमादाय गृहं प्रवेष्टुं सर्वेषां परिक्रमणमविच्छिन्नोदकधारास्रावणमैशान्यां दिशि स्थित्वा मन्त्रजपश्च ।
१६.	परिणेतव्यस्यानडुहो लक्षणम् ।
१७.	तस्याग्नेर्महानसे चुल्ल्यां प्रतिष्ठापनं सर्वेषां स्वे स्वे शयनस्थाने स्थित्वा नवेन वाससा प्रच्छाद्यासूर्योदयाज्जागरणम् ।
१८.	उदिते सूर्ये मङ्गल्यसूक्तजपो होमो ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं स्वस्तिवाचनं च ।

अष्टमः खण्डः ।

१. | श्राद्धानां चातुर्विध्यम् ।
२. | वरणीयब्राह्मणलक्षणं ब्राह्मणसङ्ख्या उपवेशनप्रकारः उपचारा अर्घ्यपरिकल्पनं च ।
३. | अर्घ्यप्रदानं तन्मन्त्राश्च ।
४. | प्रतिब्राह्मणं सकृत् सकृदर्घ्यनिवेदनम् ।
५. | तासामपामनुमन्त्रणम् ।