आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १३

वित्युक्तेऽपि समाविति वचनं पृथक्त्वार्थम् । तथोत्तरेणाग्निं संस्तीर्णेषु दर्भेषु द्वन्द्वशः पात्रप्रयोगः, प्रोक्षणीसंस्कारः, पात्रप्रोक्षणं, पवित्रान्तर्हितायामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरूप्योदीचोऽङ्गारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्य ज्वलतावोद्योत्य द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वा उदगुद्वास्याङ्गारान् प्रत्यूह्यात्रोक्तमुत्पवनं भवति । “सर्वत्रैव कर्मावृत्तावि”ति परिभाषा त्रिग्रहणे सति भवति । इह तु त्रिग्रहणाभावात् सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीमित्युक्तम् । एवं चेत् त्रिग्रहणमेवास्तु । एवं सिद्धे यदेतदारभ्यते सकृन्मन्त्रेणेति तज्ज्ञापयति सत्यपि त्रिग्रहणे गार्ह्येष्वेषा परिभाषा न भवतीति । तेन “प्रदक्षिणं शिरस्त्रिरुन्दति त्रिस्तेजसा मा समनज्मी”त्यत्र यावत्कर्माभ्यासं मन्त्रावृत्तिः सिद्धा भवति । प्राङुत्पुनातीति प्रसिद्धः पाठः । तत्र कर्तुः प्राङ्मुखत्वं प्राप्नोति । तस्माद्यथोक्त एव पाठः । इह तु द्विरुत्पवनं विधीयते आज्यस्योत्पवनमिति प्रागुत्पुनातीति च । तत्र यः समन्त्रको विधिः तस्य प्रकरणे निवेशः, इतरस्यान्यत्र “तमतिनीय चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयादि”त्यादौ ॥३॥

कृताकृतमाज्यहोमेषु परिस्तरणम् ॥ ४ ॥

येषु होमेषु आज्यमेव हविः तेषु परिस्तरणं कृताकृतं क्रियतां वा मा वा, वैकल्पिकमित्यर्थः ॥ ४ ॥

तथाज्यभागौ पाकयज्ञेषु ॥ ५ ॥

पाकयज्ञग्रहणमाज्यहोमाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । सर्वेषु पाकयज्ञेष्वाज्यभागौ कृताकृतावित्यर्थः ॥ ५ ॥

---

१. 'ध्रुत्वार्थम्' क. ख. ग. पाठः.

१४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । [प्रथमोऽध्यायः

ब्रह्मा च धन्वन्तरियज्ञशूलगववर्जम् ॥ ६ ॥

योऽयं ब्रह्मा शास्त्रान्तरेषु प्रसिद्धः “ब्रह्माणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्ये”ति प्राप्तः, सोऽप्यत्र कृताकृतः धन्वन्तरियज्ञं शूलगवं च वर्जयित्वान्येषु पाकयज्ञेषु वैकल्पिकः । तयोस्तु नित्य इत्यर्थः । परिस्तरणादीनां चेच्छातो विकल्पः, अन्यतमं क्रियते अन्यतमं न सर्वाणि वा क्रियन्ते नवेति, न तु सहप्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिरिति नियमः, कारणाभावात् ॥ ६ ॥

अमुष्मै स्वाहेति जुहुयात् ॥ ७ ॥

इह तद्देवत्यैर्मन्त्रैश्च होमो दृष्टः “अग्ने नय सुपथा राये अस्मानिति द्वे” इत्यादौ । देवतापदैश्च “सावित्र्यै ब्रह्मणे” इत्यादौ “अथ काम्यानां स्थान” इत्यादौ च देवता उपदिष्टाः, न मन्त्राः । तत्र किं तद्देवत्यैर्मन्त्रैर्होमः उत देवतापदैरिति संशये देवतापदैरिति अनेन विधीयते । अमुष्मा इति देवतापदस्य चतुर्थ्यन्तस्योपलक्षणम् । स्वाहेति परिभाषासिद्धस्यानुवादैः स्वाहाकारान्तैर्मन्त्रैरिति ॥ ७ ॥

अग्निरिन्द्रः प्रजापतिर्विश्वेदेवा ब्रह्मेत्यनादेशे ॥ ८ ॥

यत्र होमश्चोद्यते न मन्त्रः तत्रैताभ्यो देवताभ्यो होमः कर्त्तव्यैः । चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा उदाहरणम् । तत्र हि “नैके काञ्चने”ति पक्षे मन्त्राः प्रतिषिद्धाः । होमश्चोदितः “तेषां पुरस्ताच्चतस्र आज्याहुतीर्जुहुयादि”ति । तत्रैताभ्यो देवताभ्यो होमः कर्तव्य इति ॥ ८ ॥

---

१. 'द्याः । त' ख. घ. पाठः. २. 'स्य संवा' ख. पाठः.
३. 'दात् स्वा' ग. पाठः. ४. 'व्यः । किमुदाहरणं चौलो .... हाः । त' ग. घ. पाठः.