सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

९६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २

९६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली २
ब्रह्मज्ञानके फल, सृष्टिक्रम और अन्नमय कोशरूप
पक्षीका वर्णन
संहितादिविषयाणि कर्मभि- | कर्मसे अविरुद्ध संहितादिविषयक
उपक्रमः रविरुद्धान्युपासना- | उपासनाओंका पहले वर्णन किया
न्युक्तानि । अनन्तरं | गया । उसके पश्चात् व्याहृतियोंके
चान्तःसोपाधिकात्मदर्शनमुक्तं | द्वारा स्वाराज्यरूप फल देनेवाला
व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । | हृदयस्थित सोपाधिक आत्मदर्शन
न चैतावताशेषतः संसारबीज- | कहा गया । किन्तु इतनेहीसे संसार-
स्योपमर्दनमस्तीत्यतोऽशेषोपद्रव- | के बीजका पूर्णतया नाश नहीं हो
बीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूत- | जाता । अतः सम्पूर्ण उपद्रवोंके
सर्वोपाधिविशेषात्मदर्शनार्थमिद- | बीजभूत अज्ञानकी निवृत्तिके निमित्त
मारभ्यते ब्रह्मविदाप्नोति पर- | इस सर्वोपाधिरूप विशेषसे रहित
मित्यादि । | आत्माका साक्षात्कार करानेके लिये
| अब 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यादि
| मन्त्र आरम्भ किया जाता है ।
प्रयोजनं चास्या ब्रह्मविद्याया | इस ब्रह्मविद्याका प्रयोजन अविद्या-
अविद्यानिवृत्तिस्तत आत्यन्तिकः | की निवृत्ति है; उससे संसारका
संसाराभावः । वक्ष्यति च- | आत्यन्तिक अभाव होता है । यही
“विद्वान्न बिभेति कुतश्चन” | बात “ब्रह्मवेत्ता किसीसे नहीं डरता”
(तै० उ० २ । ९ । १) इति । | इत्यादि वाक्यसे श्रुति आगे कहेगी
संसारनिमित्ते च सत्यभयं | भी । संसारके निमित्त [ अज्ञान ]
प्रतिष्ठां च विन्दत इत्यनुपपन्नम्, | के रहते हुए ‘पुरुष अभय स्थितिको
कृताकृते पुण्यपापे न तपत इति | प्राप्त कर लेता है; तथा उसे कृत
च । अतोऽवगम्यतेऽस्माद्विज्ञाना- | और अकृत अर्थात् पुण्य और पाप
त्सर्वात्मब्रह्मविषयादात्यन्तिकः | ताप नहीं पहुँचाते’ ऐसा मानना
संसाराभाव इति । | सर्वथा अयुक्त है । इससे जाना
| जाता है कि इस सर्वात्मक ब्रह्म-
| विषयक विज्ञानसे ही संसारका
| आत्यन्तिक अभाव होता है ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

अनु० १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९७

स्वयमेव च प्रयोजनमाह | इस प्रकरणके सम्बन्ध और
ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादावेव | प्रयोजनका ज्ञान करानेके लिये श्रुतिने स्वयं ही 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्'
संबन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम् । नि- | इत्यादि वाक्यसे आरम्भमें ही इसका प्रयोजन बतला दिया है; क्योंकि
र्ज्ञातयोर्हि सम्बन्धप्रयोजनयो- | सम्बन्ध और प्रयोजनोंका ज्ञान हो जानेपर ही पुरुष विद्याके श्रवण,
र्विद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थं | ग्रहण, धारण और अभ्यासके लिये प्रवृत्त हुआ करता है । “श्रोतव्यो
प्रवर्तते । श्रवणादिपूर्वकं हि | मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यादि दूसरी श्रुतियोंसे यह भी निश्चय
विद्याफलम् “श्रोतव्यो मन्तव्यो | होता ही है कि विद्याका फल श्रवणादिपूर्वक होता है ।
निदिध्यासितव्यः” (बृ० उ० |
२।४।५) इत्यादिश्रुत्यन्त- |
रेभ्यः । |

ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञान-
मनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ।
तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या
ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष
पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः ।
अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा ।
तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥
ब्रह्मवेत्ता परमात्माको प्राप्त कर लेता है । उसके विषयमें यह
[ श्रुति ] कही गयी है—'ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनन्त है ।' जो पुरुष उसे
बुद्धिरूप परम आकाशमें निहित जानता है, वह सर्वज्ञ ब्रह्मरूपसे एक
साथ ही सम्पूर्ण भोगोंको प्राप्त कर लेता है । उस इस आत्मासे ही
आकाश उत्पन्न हुआ । आकाशसे वायु, वायुसे अग्नि, अग्निसे जल,
तै० उ० १३—१४—
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri