तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
५६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
५६ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
त्यधिलोकाधिदैवतपाङ्क्तद्वयोप- | अधिदैवत-इन दो पाङ्क्तोंका भी
लक्षणार्थम् । लोकदेवतापाङ्क्त- | उपलक्षण करानेके लिये है; क्योंकि
योश्चाभिहितत्वात् । | इनमें लोक और देवतासम्बन्धी दो
| पाङ्क्तोंका भी वर्णन किया गया है ।
अथानन्तरमध्यात्मं पाङ्क्त- | अब आगे तीन अध्यात्मपाङ्क्तों-
(त्रिविधाध्यात्म-पाङ्क्तम्) त्रयमुच्यते-प्राणा- | का वर्णन किया जाता है-प्राणादि
दि वायुपाङ्क्तम् । | वायुपाङ्क्त, चक्षु आदि इन्द्रियपाङ्क्त
चक्षुरादीन्द्रियपाङ्क्तम् । चर्मादि | और चर्मादि धातुपाङ्क्त-बस ये
धातुपाङ्क्तम् । एतावद्धीदं | इतने ही अध्यात्म और बाह्य पाङ्क्त
सर्वमध्यात्मम्, बाह्यं च | हैं । इनका इस प्रकार त्रिधान अर्थात्
पाङ्क्तमेवेत्येतदेवमधिविधाय | कल्पना करके ऋषि-वेद अथवा
परिकल्प्यर्षिर्वेद एतद्दर्शनसंपन्नो | इस दृष्टिसे सम्पन्न किसी ऋषिने
वा कश्चिदृषिरवोचदुक्तवान् । | कहा । क्या कहा ? सो बतलाते
किमित्याह-पाङ्क्तं वा इदं सर्वं | हैं-निश्चय ही यह सब पाङ्क्त ही
पाङ्क्तेनैवाध्यात्मिकेन संख्या- | है । आध्यात्मिक पाङ्क्तसे ही,
सामान्यात्पाङ्क्तं बाह्यं स्पृणोति | संख्यामें समानता होनेके कारण
बलयति पूरयति । एकात्मतयो- | उपासक बाह्यपाङ्क्तको बलवान्-
पलभ्यत इत्येतत् । एवं पाङ्क्त- | पूरित करता है अर्थात् उसके साथ
मिदं सर्वमिति यो वेद स प्रजा- | एकरूपसे उपलब्ध करता है । इस
पत्यात्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ | प्रकार 'यह सब पाङ्क्त है' ऐसा
| जो पुरुष जानता है वह प्रजापति-
| स्वरूप ही हो जाता है-ऐसा इसका
| तात्पर्य है ॥ १ ॥
इति शीक्षावल्ल्यां सप्तमोऽनुवाकः
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अष्टम अनुवाक
ओङ्कारोपासनाका विधान
व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मण उपा- | व्याहृतिरूप ब्रह्मकी उपासनाका
सनमुक्तम् । अनन्तरं च पाङ्क्त- | निरूपण किया गया; उसके पश्चात्
स्वरूपेण तस्यैवोपासनमुक्तम् । | उसीकी उपासनाका पाङ्क्तरूप से
इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योङ्का- | वर्णन किया । अब सम्पूर्ण
रस्योपासनं विधित्स्यते । परापर- | उपासनाओंके अङ्गभूत ओंकारकी
ब्रह्मदृष्ट्या उपास्यमान ओङ्कारः | उपासनाका विधान करना चाहते
शब्दमात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्ति- | हैं । पर एवं. अपर ब्रह्मदृष्टिसे
साधनं भवति । स ह्यालम्बनं | उपासना किये जानेपर ओंकार—
ब्रह्मणः परस्यापरस्य च, प्रति- | केवल शब्दमात्र होनेपर भी पर
मेव विष्णोः । "एतेनैवायतने- | और अपर ब्रह्मकी प्राप्तिका साधन
नैकतरमन्वेति” ( प्र० उ० ५ । | होता है । वही पर और अपर ब्रह्मका
२) इति श्रुतेः । | आलम्बन है, जिस प्रकार कि
| विष्णुका आलम्बन प्रतिमा है ।
| “इसी आलम्बनसे उपासक [ पर
| या अपर ] किसी एक ब्रह्मको प्राप्त
| हो जाता है" इस श्रुतिसे यही
| बात प्रमाणित होती है ।
ओमिति ब्रह्म । ओमितीदꣳसर्वम् । ओमित्ये-
तदनुकृतिर्ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति
सामानि गायन्ति । ओꣳशोमिति शस्त्राणि शꣳसन्ति ।
ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा
प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । ओमिति ब्राह्मणः
प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri