तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
५२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
५२ तैत्तिरीयोपनिषद् [ वल्ली १
सर्वेऽस्मै बलिमावहन्त्यङ्गभूता | अङ्गभूत देवगण जिस प्रकार ब्रह्मको
यथा ब्रह्मणे । आप्नोति | उसी प्रकार इस अपने अङ्गीके लिये
मनसस्पतिम् । सर्वेषां हि | उपहार लाते हैं । तथा वह मनस्पति-
मनसां पतिः सर्वात्मकत्वाद्व्र- | को प्राप्त हो जाता है । ब्रह्म सर्वात्मक
ह्मणः । सर्वैर्हि मनोभिस्तन्मनुते । | होनेके कारण सम्पूर्ण मनोंका पति
तदाप्नोत्येवं विद्वान् । किं च वा- | है, वह सारे ही मनोंद्वारा मनन
क्पतिः सर्वासां वाचां पतिर्भवति । | करता है । इस प्रकार उपासनाद्वारा
तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः । | विद्वान् उसे प्राप्त कर लेता है । यही
श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिः । | नहीं, वह वाक्पति-सम्पूर्ण वाणियों-
विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पतिः । | का पति हो जाता है, तथा चक्षु-
सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणै- | ष्पति-नेत्रोंका स्वामी, श्रोत्रपति-
स्तद्वान्भवतीत्यर्थः । | कानोंका स्वामी और विज्ञानपति-
किं च ततोऽप्यधिकतरमेतद्भवति । | विज्ञानोंका स्वामी हो जाता है ।
किं तत् ? उच्यते । आकाश- | तात्पर्य यह है कि सर्वात्मक होनेके
शरीरमाकाशः शरीरमस्याकाश- | कारण वह समस्त प्राणियोंकी
वद्वा सूक्ष्मं शरीरमस्येत्याकाश- | इन्द्रियोंसे इन्द्रियवान् होता है ।
शरीरम् । किं तत् ? प्रकृतं ब्रह्म । | यही नहीं, वह तो इससे भी बड़ा
सत्यात्म सत्यं मूर्तामूर्तमवितथं | हो जाता है । सो क्या ? बतलाते
स्वरूपं चात्मा स्वभावोऽस्य तदिदं | हैं—आकाशशरीर—आकाश जिसका
सत्यात्म । प्राणारामं प्राणेष्वारा- | शरीर है अथवा आकाशके समान
| जिसका सूक्ष्म शरीर है वही आकाश-
| शरीर है । वह है कौन ? प्रकृत
| ब्रह्म [ अर्थात् वह ब्रह्म जिसका यहाँ
| प्रकरण है ] । सत्यात्म—जिसका
| मूर्तामूर्तरूप सत्य अर्थात् अमिथ्या
| 'सत्यात्म' कहते हैं । प्राणाराम—
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ६ ] शाङ्करभाष्यार्थ ५३
[मूल संस्कृत / भाष्य]
राम आक्रीडा यस्य तत्प्राणा-
रामम् । प्राणानां वारामो यस्मिं-
स्तत्प्राणारामम् । मनआनन्दम् ;
आनन्दभूतं सुखकृदेव यस्य
मनस्तन्मनआनन्दम् । शान्ति-
समृद्धं शान्तिरूपशमः, शान्तिश्च
तत्समृद्धं च शान्तिसमृद्धम् ।
शान्त्या वा समृद्धं तदुपलभ्यत
इति शान्तिसमृद्धम् । अमृतम-
मरणधर्मि । एतच्चाधिकरण-
विशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ
द्रष्टव्यमिति । एवं मनोमयत्वा-
दिधर्मैर्विशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे
प्राचीनयोग्य, उपास्स्वेत्याचार्य-
वचनोक्तिरादरार्था । उक्तस्तू-
पासनाशब्दार्थः ॥ १-२ ॥
[हिन्दी अनुवाद]
प्राणोंमें जिसका रमण अर्थात् क्रीडा
है अथवा जिसमें प्राणोंका आरमण
है उसे प्राणाराम कहते हैं । मन-
आनन्दम्—जिसका मन आनन्दभूत
अर्थात् सुखकारी ही है वह मन-
आनन्द कहलाता है । शान्तिसमृद्धम्
—शान्ति उपशमको कहते हैं, जो
शान्ति भी है और समृद्ध भी वह
शान्तिसमृद्ध है अथवा शान्तिके
द्वारा उस समृद्ध ब्रह्मकी उपलब्धि
होती है, इसलिये उसे शान्तिसमृद्ध
कहते हैं । अमृत—अमरणधर्मी । ये
अधिकरणमें आये हुए विशेषण उस
मनोमय आदिमें ही जानने चाहिये ।
इस प्रकार मनोमयत्व आदि धर्मोंसे
विशिष्ट उपर्युक्त ब्रह्मकी, हे प्राचीन-
योग्य ! तू उपासना कर—यह
आचार्यकी उक्ति [ उपासनाके ]
आदरके लिये है । ‘उपासना’
शब्दका अर्थ तो पहले बतलाया ही
जा चुका है ॥ १–२ ॥
इति शीक्षावल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
सप्तम अनुवाक
पाङ्क्तरूपसे ब्रह्मकी उपासना
यदेतद्व्याहृत्यात्मकं ब्रह्मो- | यह जो व्याहृतिरूप उपास्य
पास्यमुक्तं तस्यैवेदानीं पृथिव्या- | ब्रह्म बतलाया गया है अब पृथिवी
दिपाङ्क्तरूपेणोपासनमुच्यते । | आदि पाङ्क्तरूपसे उसीकी उपासना-
पञ्चसंख्यायोगात्पङ्क्तिच्छन्दः- | का वर्णन किया जाता है—[पृथिवी
संपत्तिः । ततः पाङ्क्तत्वं | आदि पाँच-पाँच संख्यावाले पदार्थ हैं
सर्वस्य । पाङ्क्तश्च यज्ञः । | तथा पङ्क्तिछन्द भी पाँच पदोंवाला
“पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो | है, अतः] 'पाँच' संख्याका योग होनेसे
यज्ञः” इति श्रुतेः । तेन यत्सर्वं | [उन पृथिवी आदिसे] पङ्क्तिछन्द
लोकाद्यात्मान्तं च पाङ्क्तं परि- | सम्पन्न होता है । इसीसे उन सबका
कल्पयति यज्ञमेव तत्परिकल्प- | पाङ्क्तत्व है । यज्ञ भी पाङ्क्त है, जैसा
यति । तेन यज्ञेन परिकल्पितेन | कि “पङ्क्तिछन्द पाँच पदोंवाला है,
पाङ्क्तात्मकं प्रजापतिमभि- | यज्ञ पाङ्क्त है” इस श्रुतिसे ज्ञात
संपद्यते । तत्कथं पाङ्क्तमिदं | होता है । अतः जो लोकसे लेकर
सर्वमित्यत आह— | आत्मापर्यन्त सबको पाङ्क्तरूपसे
| कल्पना करता है वह यज्ञकी ही
| कल्पना करता है । उस कल्पना
| किये हुए यज्ञसे वह पाङ्क्तस्वरूप
| प्रजापतिको प्राप्त हो जाता है ।
| अच्छा तो यह सब किस प्रकार
| पाङ्क्त है ? सो अब बतलाते हैं—
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशः । अग्निर्वायुरा-
दित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय-
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri
अनु० ७ ] शाङ्करभाष्यार्थ ५५
आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो
व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्
त्वक् । चर्म माग्ँस्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय
ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदग्ँसर्वम् । पाङ्क्तेनैव
पाङ्क्तग्ँस्पृणोतीति ॥ १ ॥
पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ [—यह
लोकपाङ्क्त ]; अग्नि, वायु, आदित्य, चन्द्रमा और नक्षत्र [—यह देवता-
पाङ्क्त ] तथा आप, ओषधि, वनस्पति, आकाश और आत्मा—ये
अधिभूतपाङ्क्त हैं। अब अध्यात्मपाङ्क्त बतलाते हैं—प्राण, व्यान,
अपान, उदान और समान [ —यह वायुपाङ्क्त ]; चक्षु, श्रोत्र, मन,
वाक् और त्वचा [—यह इन्द्रियपाङ्क्त ] तथा चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि
और मज्जा [—यह धातुपाङ्क्त—ये सब मिलाकर अध्यात्मपाङ्क्त हैं ] । इस
प्रकार पाङ्क्तोपासनाका विधानकर ऋषिने कहा—'यह सब पाङ्क्त ही
है; इस [ आध्यात्मिक ] पाङ्क्तसे ही उपासक [ बाह्य ] पाङ्क्तको पूर्ण
करता है' ॥ १ ॥
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवा- | पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोक,
त्रिविध- न्तरदिश इति लो- | दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ—ये
भूतपाङ्क्तम् कपाङ्क्तम् । अग्नि- | लोकपाङ्क्त हैं; अग्नि, वायु, आदित्य,
वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति | चन्द्रमा और नक्षत्र—ये देवतापाङ्क्त
देवतापाङ्क्तम् । आप ओषधयो | हैं; जल, ओषधि, वनस्पति, आकाश
वनस्पतय आकाश आत्मेति | और आत्मा—ये भूतपाङ्क्त हैं । यहाँ
भूतपाङ्क्तम् । आत्मेति विराड् | 'आत्मा' विराट्को कहा है; क्योंकि
भूताधिकारात् । इत्यधिभूतमि- | यह भूतोंका अधिकरण है 'इत्यधि-
| भूतम्' यह वाक्य अधिलोक और