रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
| १०२ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
नामश्रुभिः सह भूमौ पपात । तस्मिन्पतिते ते रुरुदुरित्यर्थः । निमेषमात्रात्तद्व्यथं दुःखमवधूय तिरस्कृत्य सैनिकानां हर्षेण ये निःस्वनाः श्वेड़ास्तैः सहोत्थितश्च । तस्मिन्नुत्थिते हर्षात् सिंहनादांश्चक्रुरित्यर्थः ।
**भाषार्थं—**रघु उस वज्र से छाती में चोट लगने से सैनिकों के रुदन के साथ पृथ्वी पर गिर गए, किन्तु क्षण भर में उस पीड़ा को दूर कर सैनिकों के हर्षनाद के साथ उठ कर खड़े हो गए ॥ ६१
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंतृतीयः सर्गः १०३
तृतीयः सर्गः १०३
अन्वयः—ततः निषङ्गात् असमग्रम् उद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जितांगुलिम् इषुं प्रतिसंहरन् प्रियंवदः नरेन्द्रसूनुः सुरेश्वरं प्रत्यवदत् ।
तत इति । ततो निषङ्गात्तूणीरादसमग्रं यथा तथोद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिभी रञ्जिता अंगुलयो येन तमिषुं प्रतिसंहरन्निवर्तयन् । नाप्रहरन्तं प्रहरेदिति निषेधादिति भावः । प्रियं वदतीति प्रियंवदः । 'प्रियवशे वदः' इति खच्प्रत्ययः । 'अरुर्द्विषद' इति मुमागमः ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१०४ | रघुवंशमहाकाव्ये
अन्वयः—मातलिसारथिः 'तथा' इति रघोः कामं प्रतिशुश्रुवान्, यथागतं ययौ; सुदक्षिणासूनुः अपि नातिप्रमनाः नृपस्य सदोगृहं न्यवर्तत।
तथेतीति। मातलिसारथिरिन्द्रो रघोः सम्बन्धिनं कामं मनोरथं तथेति तथास्त्विति प्रतिशुश्रुवान्। 'भाषायां सदसश्रुवः' इति क्वसुप्रत्ययः। यथाऽऽगतं ययौ सुदक्षिणासूनू रघुरपि नातिप्रमना विजयलाभेऽप्यश्वनाशान्नातीव तुष्टः सन्। नञर्थस्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गं १०५
मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये ।
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥ ७० ॥
अन्वयः—अथ विषयव्यावृत्तात्मा सः यथाविधि यूने सूनवे नृपतिककुदं सितातपवारणं दत्त्वा तया देव्या सह मुनिवनतरुच्छायां शिश्रिये हि गलितवयसाम् इक्ष्वाकूणां इदं कुलव्रतम् ।
अथेति । अथ विषयेभ्यो व्यावृत्तात्मा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१०६ रघुवंशमहाकाव्ये
तेजः प्रतिपद्य हुताशनोऽग्निरिव । अधिकं बभौ । "सौरं तेजः सायमग्निं संक्रामते । आदित्यो वा अस्तं सन्नग्निमनुप्रविशति । अग्निं वा आदित्यः सायं प्रविशति" ऐत्यादिश्रुतिः प्रमाणम् ।
भावार्थ— वे रघु पिता द्वारा दिए हुए राज्य को पाकर सायंकाल में सूर्य से स्थापित तेज को पाए हुए अग्नि के समान अधिक शोभित हुए ॥ १ ॥
अथ रघो राज्येऽवस्थानं श्रुत्वा शत्रूणां हृदि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः १०७
अथ रघुणा सिंहासनारोहणक्षणे एव शत्रुमण्डलमपि पदाक्रान्तमित्याह—
सममेव समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना ।
तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥ ४ ॥
**अन्वयः—**द्विरदगामिना तेन समम् एव द्वयं समाक्रान्तं पित्र्यं सिंहासनम् अखिलं अरिमण्डलं च ।
सममिति । द्विरद इव द्विरदैश्च गच्छतीति द्विरदगामी तेन । ‘कर्तर्युपमाने’ इति
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१०८ रघुवंशमहाकाव्ये
प्सयोः' इति वीप्सायां द्विवचनम् । वन्दिषु परिकल्पितसान्निध्या कृतसन्निधाना
सती स्तुत्यं स्तोत्राहं तं रघुम् । अर्ध्याभिरर्थादनपेताभिः । 'धर्मंपथ्यर्थ०' इति
यत्प्रत्ययः । स्तुतिभिः स्तोत्रैरुपतस्थे । देवताबुद्ध्या पूजितवतीत्यर्थः ! देवतात्वं
च ( ना विष्णुः पृथिवीपतिः ) इति वा लोकपालात्मकत्वादित्यनुसंधेयम् । एवं च
सति 'उपाद्देव' इति वक्तव्यादात्मनेपदं सिध्यति
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः १०९
**अन्वयः—**गुणाधिकतया तेन प्रजाः गुरौ सहकारस्य फलेन पुष्पोद्गमे इव मन्दोत्कण्ठाः कृताः ।
मन्देति । तेन रघुणा प्रजा गुरौ दिलीपेविषये । सहकारोऽतिसौरभश्चूतः 'आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इत्यमरः । तस्य फलेन पुष्पोद्गमे पुष्पोदय इव ततोऽपि गुणाधिकतया हेतुना मन्दोत्कण्ठा अल्पोत्सुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्चोत्तरो विषयः पूर्वं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें११० रघुवंशमहाकाव्ये
यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा ।
तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥
अन्वयः— यथा चन्द्रः प्रह्लादनात्, यथा तपनः प्रतापात्, तथा एव स राजा प्रकृतिरञ्जनात् अन्वर्थः अभूत् ।
यथेति । यथा चन्द्रयत्याह्लादयतीति चन्द्र इन्दुः । 'चदिघातोरौणादिको रप्रत्ययः' । प्रह्लादनाह्लादकरणादन्वर्थोऽनुगतार्थनामकोऽभूत् । यथा च तपतीति तपनः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः | १११
मानव्यवस्थापनम्। साम्यं लिङ्गेषु दानवृत्तिकरणं त्यागं समानेऽर्चनं, कार्याण्येव महीभुजां प्रशमनान्येनानि राज्ये नवे।।”
**भाषार्थ—**उसके बाद प्राप्त राज्य की यथोचित व्यवस्था करने से शान्त-चित्त उस रघु को कमलचिह्न वाली शरद्ऋतु दूसरी राज्यलक्ष्मी के समान उपस्थित हुई ॥ १४ ॥
निवृष्टलघुभिर्मेघैर्मुक्तावर्त्मा सुदुःसहः ।
**प्रतापस्तस्य भानोश्च
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें११२ रघुवंशमहाकाव्ये
पुण्डरीकेति । पुण्डरीकं सिताम्भोजमेवातपत्रं यस्य स तथोक्तः । विकसन्ति काशानि काशाख्यतृणकुसुमान्येव चामराणि यस्य स तथोक्तः । ऋतुः शरदृतुः पुण्डरीकनिभातपत्रं काशनिभचामरं तं रघुं विडम्बयामासानुचकार । तस्य रघोः श्रियं पुनः शोभां तु न प्राप । 'शोभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव कथ्यते' इति शाश्वतः ॥ १७ ॥
भाषार्थ—श्वेत कमल रूपी छत्र वाली
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः ११३
स्थम् । तत्र निषण्णा इक्षुच्छायानिषादिन्यः 'इक्षुच्छायानिषादिन्यः' इति स्त्रीलि-
ङ्गपाठे इक्षोश्छायेति विग्रहः । अन्यथा बहुत्वे नपुंसकत्वप्रसङ्गात् । शालीन् गोपा-
यन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सस्यपालिकाः स्त्रियः । 'कर्मण्यण्' 'टिड्ढाणञ्-'
इत्यादिना ङीप् । गोप्तुः रक्षकस्य तस्य रघोः । गुणेभ्य उदयो यस्य तद् गुणोदर्कं
गुणोत्पन्नमाकुमारं कुमारादारभ्य कथाऽऽरम्भो यस्य तत् । कुमारैरपि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ११४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
भावार्थ—मदोद्धत वृहत्स्कन्ध, नदी-तटों को खोदने वाले बैलों ने उस रघु की विहार-क्रीडा का अनुकरण किया ॥ २२ ॥
प्रसवैः सप्तपर्णानां मदगन्धिभिराहताः ।
असूययेव तन्नागाः सप्तधैव प्रसुस्रुवुः ॥ २३ ॥
अन्वयः—सप्तपर्णानां मदगन्धिभिः प्रसवैः आहताः तन्नागाः असूयया इव सप्तधा एव प्रसुस्रुवुः ।
प्रसवैरिति । मदस्येव गन्धो येषां
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः ११५
चतुर्थः सर्गः ११५
त्वाद्दव्ययीभावः । प्रदक्षिणां याऽर्चिज्ज्वाला तस्या व्याजेन हस्तेनेव तस्मै जयं ददौ । उक्तमाश्वयात्रायाम्—'दृढः प्रदक्षिणगतो हुतभुङ् नृपस्य धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति' इति । वाजिग्रहणं गजादीनामप्युपलक्षणं तेषामपि नीराजनाविधानात् ।
भावार्थ— घोड़ों के नीराजन में विधिवत् हवन की गयी अग्नि ने दक्षिण ज्वाला से उस रघु को विजय दिया ॥ २५ ॥
स
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें११४ || रघुवंशमहाकाव्ये
'पर्जन्यो मघवा वृषा हरिहयः प्राचीनबर्हिः स्मृतः' इतीन्द्रपर्यायेषु हलायुधाभिधानात्। तेन तुल्यः स रघुः अनिलेनानुकूलवातेनोद्धूतैः केतुभिर्ध्वजैरहितान्रिपूंस्तर्जयन्निव भर्त्सयन्निव । तज्जिभत्स्योरनुदात्तत्वेऽपि चक्षिङो ङित्करणेनानुदात्तेत्त्वनिमित्तस्या-त्मनेपदस्याऽनित्यत्वज्ञापनात्परस्मैपदमिति वामनः। प्रथमं प्राचीं दिशं ययौ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः ११७
अन्वयः—शक्तिमत्वात् सः मरुपृष्ठानि उदम्भांसि नाव्याः नदीः सुप्रतराः च विपिनानि प्रकाशानि चकार ।
भवति । स रघुः शक्तिमत्त्वात्समर्थत्वान्मरुपृष्ठानि निर्जलस्थानानि । 'समानौ मरुधन्वानौ' इत्यमरः । उदम्भांस्युद्भूतजलानि चकार । नाव्याः नौभिस्तार्याः नदीः । 'नाव्यं त्रिलिङ्गं नोतार्ये' इत्यमरः । 'नौवयो' इत्यादिना यत्प्रत्ययः सुप्रतराः सुखेन
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ११८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
भावार्थ—फल रहित, जड़ से उखाड़े गए, तोड़-मरोड़ दिए गए वृक्षों से हाथी के मार्ग के समान, राज्यच्युत परास्त शत्रुओं से रघु का मार्ग निष्कण्टक हुआ।
पौरस्त्यानेवमाक्रामंस्तांस्ताञ्जनपदान्जयी ।
प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—जयी सः एवं पौरस्त्यान् तान् तान् जनपदान् आक्रामन् ताली-वनश्यामं महोदधेः उपकण्ठं प्राप ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः
११९
**भावार्थ—**सज्जी बेड़ों से युद्ध के लिए सन्नद्ध बङ्गाल के राजाओं को बलपूर्वक जीत कर सेनानी रघु ने गङ्गा के प्रवाहों के बीच टापुओं में अपने विजय-स्तम्भों को गाड़ दिया ॥ ३६ ॥
आपाद्पद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् ।
फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः ॥ ३७ ॥
**अन्वयः—**आपादपद्मप्रणताः उत्खातप्रतिरोपिताः ते कलमा इव रघुं फलैः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१२० रघुवंशमहाकाव्ये
मानुक्षकपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः' । इति विष्णुपुराणात् मूर्ध्नि तीक्ष्णं दुःसहं प्रतापम् । यन्ता सारथिर्गम्भीरवेदिनो द्विरदस्य गजविशेषस्य मूर्ध्नि तीक्ष्णं शितमङ्कुशमिव । न्यवेशयन्निक्षिप्तवान् । 'त्वग्भेदाच्छोणितस्रावा-न्मांसस्य कथनादपि आत्मानं यो न जानाति सा स्याद् गम्भीरवेदिता' । इति राजपुत्रीये । चिरकालेन
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंचतुर्थः सर्गः
१२१
**अन्वयः—**तत्र रचितापानभूमयः योधाः नारिकेलासवं शात्रवं यशः च ताम्बूलीनां दलैः पपुः ।
ताम्बूलीनामिति । तत्र महेन्द्राद्रौ युध्यन्त इति योधाः । पचाद्यच् । रचिताः कल्पिता आपानभूमयः पानयोग्यप्रदेशा यैस्ते तथोक्ताः सन्तो नारिकेलासवं नारिकेलमद्यं ताम्बूलीनां नागवल्लीनां दलैः पपुः । तत्र विजह्लुरित्यर्थः । शात्रवं यशश्च पपुः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें