रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

दशमः सर्गः ३२१

अन्वयः— ( पुनः किंवधम् ? ) विटपाकारैः दिव्याभरणभूषितैः बाहुभिः अपां मध्ये अपरं परिजातम् इव आविर्भूतम् ।

बाहुभिरिति । विटपाकारैः शाखाकारैः दीर्घपीवरैरित्यर्थः । दिव्याभरणभूषितैर्बाहुभिरुपलक्षितं अत एवापां सैन्धवानां मध्य आविर्भूतमपरं द्वितीयं पारिजातमिव स्थितम् ।

भाषार्थ— दिव्य आभरणों से अलंकृत भगवान् विष्णु की बड़ी-बड़ी भुजायें वृक्ष की शाखा के समान थीं और उनसे वे ऐसे लगते थे मानो समुद्र में एक दूसरा कल्पवृक्ष निकल आया हो ॥ ११ ॥

दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां मदरागविलोपिभिः ।
हेतिभिश्चेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥ १२ ॥

अन्वयः— ( पुनः कथंभूतम् ? ) दैत्यस्त्रीगण्डलेखानाम् मदरागविलोपिभिः चेतनावद्भिः, हेतिभिः उदीरितजयस्वनम् ।

दैत्येति । दैत्यस्त्रीगण्डलेखानामसुर्राङ्गनागण्डस्थलीनां यो मदरागस्तं विलोम्पन्ति हरन्तीति मदरागविलोपिभिः । तैश्चेतनावद्भिः सजीवैर्हेतिभिः सुदर्शनादिभिः शस्त्रैः । 'रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । उदीरितजयस्वनं जयशब्दमुद्घोषयन्तीभिर्मूर्तिमतीभिरस्त्रदेवताभिरुपास्यमानमित्यर्थः ।

भाषार्थ— असुरों को मारकर उनकी स्त्रियों के गले से मद की लाली मिटाने वाले उनके चक्र गदा आदि अस्त्र सजीव होकर उनकी जय-जयकार कर रहे थे ॥ १२ ॥

मुक्तशेषविरोधेन कुलिशव्रणलक्ष्मणा ।
उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता ॥ १३ ॥

अन्वयः— ( पुनश्च कथंभूतम् ? ) मुक्तशेषविरोधेन कुलिशव्रणलक्ष्मणा प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता उपस्थितम् ।

मुक्तेति । मुक्तो भगवत्सन्निधानात्त्यक्तः शेषेणाहीश्वरेण सह विरोधः सहजमपि वैरं येन तेन कुलिशव्रणा वज्रव्रणा अमृताहरणकाल इन्द्रयुद्धे ये वज्रप्रहारास्त एव लक्ष्माणि यस्य स तेन प्रबद्धोऽञ्जलिर्येन तेन प्राञ्जलिना । प्रबद्धाञ्जलिनेत्यर्थः । विनीतेनानुद्धतेन गरुत्मतोपस्थितमुपासितम् । पुरा किल मातलिप्रार्थितेन भगवता तद्दुहितुर्गुणकेश्याः पत्युः कस्यचित्सर्पस्य गरुडादभयदाने कृते स्वविपक्षरक्षणक्षुभितं पक्षिराजं त्वद्वोढाऽहं त्वत्तो बलाढ्य इति गर्वितं स्वावामतर्जनीभारेणैव भङ्क्त्वा भगवान्विनिनायेति महाभारतीयां कथां सूचयति विनीतेनेत्यनेन ।

२१ र० सम्पू०

३२२ | रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—शेषनाग से स्वाभाविक विरोध छोड़कर इन्द्र के वज्र की चोट का चिह्न धारण किए हुए गरुड़जी बड़ी नम्रता से हाथ जोड़कर उनकी सेवा में खड़े थे ॥ १३ ॥

योगनिद्रान्तविशदैः पावनैरवलोकनः ।
भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृषीन् ॥ १४ ॥

अन्वयः— ( पुनः कथंभूतम् ? ) योगनिद्रान्तविशदैः पावनैः अवलोकनैः सौखशायनिकान् भृग्वादीन् ऋषीन् अनुगृह्णन्तम् ।

योगेति । योगो मनसो विषयान्तरव्यावृत्तिः । तद्रूपा या निद्रा यस्य अन्तेऽवसाने विशदैः प्रसन्नैः पावनैः शोभनैरवलोकनैः सुखशयनं पृच्छन्तीति सौखशायनिकास्तान् * पृच्छन्तो सुस्नातादिभ्यः * इत्युपसंख्यानाद्वक्प्रत्ययः । भृग्वादीनृषी-ननुगृह्णन्तम् ।

भावार्थ— योगनिद्रा से उठने के कारण निर्मल और पवित्र दृष्टि से सुख-पूर्वक सोने का कुशल पूछने के लिए आये हुए भृगु आदि ऋषियों को अनुगृहीत करते हुए ॥ १४ ॥

प्रणिपत्य सुरास्तस्मै शमयित्रे सुरद्विषाम् ।
अथैनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाङ्मनसगोचरम् ॥ १५ ॥

अन्वयः— अथ सुरा सुरद्विषाम् शमयित्रे तस्मै प्रणिपत्य स्तुत्यम् अवाङ्मनसगोचरम् एनं तुष्टुवुः ।

प्रणिपत्येति । अथ दर्शनान्तरं सुराः सुरद्विषामसुराणां शमयित्रे विनाशकाय तस्मै विष्णवे प्रणिपत्य स्तुत्यं स्तोत्राहंम् "एतिस्तुशास्वृहजुषः क्यप्" इति क्यप्प्रत्ययः । वाक्च मनश्च वाङ्मनसे । "अचतुर०" इत्यच्प्रत्ययान्तो निपातः । तयोर्गोचरो विषयो न भवतीत्यवाङ्मनसगोचरः यदा "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुते.। तमेनं विष्णुं तुष्टुवुरस्तुवन् ।

भावार्थ— इसके बाद देवता लोग असुरों को मारने वाले, नमस्कार करने योग्य और अवाङ्मनस-गोचर विष्णु की स्तुति करने लगे ॥ १५ ॥

नमो विश्वसृजे पूर्वं विश्वं तदनु बिभ्रते ।
अथ विश्वस्य संहर्त्रे तुभ्यं त्रेधा स्थितात्मने ॥ १६ ॥

अन्वयः— पूर्वम् विश्वसृजे तदनु विश्वं बिभ्रते अथ विश्वस्य संहर्त्रे ( एवं ) त्रेधास्थितात्मने तुभ्यं नमः ।

नम इति । पूर्वमादौ विश्वसृजे विश्वस्रष्ट्रे "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति श्रुतेः । तदनु सर्गानन्तरं विश्वं बिभ्रते पुष्णते अथ विश्वस्य संहर्त्रे एवं त्रेधा