रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

दशमः सर्गः । ३२३

सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वेन स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य तस्मै ब्रह्मविष्णुहरात्मने तुभ्यं नमः।

भाषार्थ—पहले संसार की सृष्टि करने वाले, उसके बाद विश्व का पालन करने वाले और अन्त में उनका संहार करने वाले, इस प्रकार तीन रूपों में स्थित आपको प्रणाम है ॥ १६ ॥

ननु कूटस्थस्य कथं त्रैरूप्यमित्याशङ्क्योपाधिकमित्याह—

रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते ।
देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥ १७ ॥

अन्वयः—यथा एकरसं दिव्यं पयः देशे देशे रसान्तराणि अश्नुते एवम् अविक्रियः त्वं गुणेषु अवस्थाः ( अश्नुषे )।

रसान्तराणीति । एकरसं मधुरैकरसं दिवि भवं दिव्यं पयो वर्षोदकं देशे देशे ऊषरादिदेशेऽन्यान्रसान्रसान्तराणि लवणादीनि यथाश्नुते प्राप्नोति एवमविक्रयी निर्विकारः एकरूप इत्यर्थः। त्वं गुणेषु सत्त्वादिष्ववस्थाः स्रष्टृत्वादिरूपा अश्नुते।

भाषार्थ—जिस प्रकार एक रस वर्षा का जल भिन्न-भिन्न स्थानों में गिरकर अनेक रसवाला हो जाता है उसी प्रकार सब प्रकार के विकारों से दूर होते हुए भी आप सत्त्व, रज एवं तम इन तीनों गुणों के सम्बन्ध से अनेक रूप धारण कर लेते हैं ॥ १७ ॥

अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनावहः ।
अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥ १८ ॥

अन्वयः—( हे देव ? ) त्वम् अमेयः ( सन् ) मितलोकः, अनर्थी ( सन् ) प्रार्थनावहः, अजितः ( सन् ) जिष्णुः, अत्यन्तम् अव्यक्तः ( सन् ) व्यक्तकारणम् ( असि )।

अमेय इति । हे देव ! त्वममेयो लोकैरियतया न परिच्छेद्यः मितलोकः परिच्छिन्नलोकः अनर्थी निस्पृहः। आवहतीत्यावहः। पचाद्यच्। प्रार्थनानामावहः कामदः अजितोऽन्यैर्न जितः जिष्णुर्जयशीलः अत्यन्तमव्यक्तोऽतिसूक्ष्मरूपः व्यक्तस्य स्थूलरूपस्य कारणम्।

भाषार्थ—हे विष्णो ! आप अपरिमेय होते हुए भी संसार को मापने वाले हैं, आप स्वयं निस्पृह होते हुए भी दूसरों की इच्छाओं को पूर्ण करने वाले हैं, आपको कोई नहीं जीत सकता, पर आपने सबको जीत लिया है और आप स्वयं सूक्ष्म होने पर भी स्थूल रूप के कारण हैं ॥ १८ ॥

३२४ | रघुवंशमहाकाव्ये

हृदयस्थमनासन्नमकामं त्वां तपस्विनम्।
दयालुमनघस्पृष्टं पुराणमजरं विदुः॥ १९॥

अन्वयः—( हे देव ! ) त्वां हृदयस्थं ( सन्तम् ) अनासन्नम्, अकामम् ( सन्तम् ) तपस्विनम्, दयालुं ( सन्तम् ) अनघस्पृष्टम्, पुण्यं ( सन्तम् ) अजरं विदुः।

हृदयेति। हे देव ! त्वां हृदयस्थं सर्वान्तर्यामितया नित्यसन्निहितं तथाप्यनासन्नमगम्यरूपत्वाद्विप्रकृष्टं च विदुः । सन्कृष्टस्यापि विप्रकृष्टत्वमिति विरोधः । तथाऽकामं न कामोऽभिलाषोऽस्य तं परिपूर्णत्वान्निस्पृहत्वाच्च । निष्कामम् । तथापि तपस्विनं प्रशस्ततपोयुक्तं विदुः । यो निष्कामः स कथं तपः कुरुत इति विरोधः । परिहारस्तु ऋषिरूपेण दुस्तरं तपस्तप्यते । दयालुं परदुःखप्रहरणपरं तथाप्यनघस्पृष्टं नित्यानन्दस्वरूपत्वाददुःखिनं विदुः । “अघं दुरितदुःखयोः' इति विश्वः । दयालुरदुःखी नेति विरोधः “ईर्ष्या घृणी त्वसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः । परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ।” इति महाभारते । पुराणमनादिमजरं निर्विकारत्वादक्षरं विदुः । चिरन्तनं न जीर्यत इति विरोधांलकारः । उक्तं च—“आभासत्वे विरोधस्य विरोधांलकृतिर्मता” इति । विरोधेन चालौकिकमहिमत्वं व्यज्यते ।

भाषार्थ—हे भगवन् ! ऋषि लोग आपको हृदयस्थ होने पर भी दूरवर्ती, निष्काम होने पर भी सकाम तपस्वी, दयालु होने पर भी दुःख से वर्जित पुण्य-पुरुष होने पर भी जरारहित जानते हैं ॥ १९ ॥

सर्वज्ञस्त्वमविज्ञातः सर्वयोनिस्त्वमात्मभूः।
सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्वरूपभाक् ॥ २० ॥

अन्वयः—त्वं सर्वज्ञः ( सन् ) अविज्ञातः, त्वं सर्वयोनिः ( सन् ) आत्मभूः, त्वं सर्वप्रभुः ( सन् ) अनीशः, त्वम् एकः ( सन् ) सर्वरूपभाक् ।

सर्वज्ञ इति। त्वं सर्वं जानातीति सर्वज्ञः । “इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः” इति कप्रत्ययः । अविज्ञातः न केनापि विज्ञात इत्यर्थः । त्वं सर्वस्य योनिः कारणं । त्वमात्मन एव भवतीत्यात्मभूः स्वयंभूः । न ते किंचित्कारणमस्तीत्यर्थः । त्वं सर्वस्य प्रभुः त्वमनीशः त्वमेकः सर्वरूपभाक् । त्वनेक एव सर्वात्मना वर्तस इत्यर्थः ।

भाषार्थ—आप सबको जानते हैं पर आपको कोई भी नहीं जानता, आप सबके कारण हैं पर आपका कोई कारण नहीं है, आप सबके स्वामी हैं पर आपका कोई भी स्वामी नहीं है और आप एक होते हुए भी संसार के सब रूप धारण किये हुए हैं ॥ २० ॥