कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)
Kathasaritsagara Part 2 (Lambaka 6–18)
महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा
स्रोत: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (उद्गम)
भारत में सार्वजनिक क्षेत्र (पब्लिक डोमेन) · कॉपीराइट समस्या बताएँ
विद्याधराविमौ चातिरथमूयपती उभौ।
सप्तमो गर्दभाक्षा राजा कुमुदपर्वते ॥५४॥
नाम्ना वराहस्वामीति यो महारथयूथप ।
सद्भूषो दुन्दुभिक्षमाभृद्रथो मेधावरोऽष्टम ॥५५॥
एभिरष्टभिरागत्य मुक्तान् बाणान् विधूय सः।
प्रभासा युगपत् सर्वान् सायकेर्विध्यति स्म तान् ॥५६॥
जघान कस्यचिच्चाश्वान् कस्यचित् सारथि तथा।
चक्रत कस्यचित् कर्तुं कस्यचिच्चाच्छिनद्धनु ॥५७॥
मधावर चतुभिस्तु शरैर्विद्धवा सम हृदि।
अपातय महीपृष्ठे सद्योऽपहृतजीवितम् ॥५८॥
ततश्च योधयन्नन्यान्कुष्ठितोऽप्यकुन्तरम्।
शरेणाञ्जलिकेनारादूर्ध्वरोम्ण शिरोऽच्छिनत् ॥५९॥
शेषांश्च षट् तानेकैकभल्लनिर्कृन्तकन्धरान्।
हताश्वसारथीन् कृत्वा स प्रभासो न्यपातयत् ॥६०॥
पपात पुष्पवृष्टिश्च तस्य मूर्ध्नि ततो दिवः।
उत्तेजितासुरनृपा विच्छामीकृतखेचरा ॥६१॥
ततोऽन्ये तत्र चत्वार प्रपिता श्रुतशर्मणा।
महारथा प्रभास त रुन्धन्ति स्म धनुर्धरा ॥६२॥
एक काजरको नाम कुरण्डकगिरेः पतिः।
द्वितीयो डिण्डिमाक्षी च पञ्चकाद्रिसमाश्रयः ॥६३॥
विभावसुस्तृतीयश्च राजा जयपुरारुले।
चतुर्थो धबलो नाम भूमितुण्डकशासिता ॥६४॥
ते महारथयूथाधिपतय खचरोत्तमा।
प्रभासे पञ्च पञ्चेषुशतानि मुमुचु समम् ॥६५॥
प्रभासश्च क्रमात्तेषामेकैकस्यावहेलया।
एकेन ध्वजमेकेन धनुरेकेन सारथिम् ॥६६॥
चतुर्भिश्चतुरोऽश्वान्विपुणा त्वेकेनापासयच्छिरः।
शरैरष्टभिरकैक समाप्यथ ननाद सः॥६७॥
अथ विद्याधरा भूय श्रुतशर्माज्ञया युधि।
अन्ये चत्वार एवास्य प्रभासस्य समागमन् ॥६८॥
" - wait, "इन महारथिया व मादक विद्याधरों ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "मादक" or "चारों"? "चारों" (four) makes perfect sense because there are four of them! Let's look at the letters: "चारों" - yes, "चारों" is written as "चारों" but the print is very faded/distorted. Let's look at "चारों": "चा" is "चा", "रों" is "रों". Yes, "इन महारथिया व चारों विद्याधरों ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "महारथिया व चारों विद्याधरों ने" or "महारथिया व चारों विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the text: "इन महारथिया व चारों विद्याधर राजाओं ने एक साथ पाँच-पाँच तीखे बाण प्रभास को" -> wait, "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the letters: "विद्याधर राजाओं ने" -> "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? It looks like "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने" - wait, "विद्याधर राजाओं ने" is written as "विद्याधर राजाओं ने" or "विद्याधर राजाओं ने"? Let's look at the letters: "विद्याधर राजाओं ने" -> "विद्याधर राजाओं ने"
१७४ कथासरित्सागरे
१७४ कथासरित्सागरे
एकः कुवलयश्यामः क्षत्रे विश्वावसोर्बुधात्।
जातो भद्रङ्करो नाम द्वितीयश्च नियन्त्रकः ॥६९॥
उत्पन्नो जम्भकक्षेत्रे भौमादग्निनिभप्रभः।
तृतीयः कालकोपाख्यः क्षेत्रे दामोदरस्य च ॥७०॥
जातः शनैश्चरात्कृष्णः कृष्णः कपिलमूर्धजः।
वातश्शोणोडुपतेः क्षेत्रे महेन्द्रसचिवाद्¹ ग्रहात् ॥७१॥
नाम्ना विक्रमशक्तिश्च चतुर्थः कनकद्युतिः।
त्रयोऽतिरथयूथाधिपतीनामेषु यूथपाः ॥७२॥
चतुर्थस्तु महावीरस्तदभ्यधिकविक्रमः।
ते च प्रभासं दिव्यास्त्रैर्योधयामासुरुद्यताः ॥७३॥
तानि नारायणास्त्रेण प्रभासोऽस्त्राण्यवारयत्।
तेषां च ह्येकैकस्याष्टङ्खरखोऽच्छिनद्धनुः ॥७४॥
ततस्तत्प्रहितान्प्रासागवादीन्प्रतिहृत्य सः।
हृताश्वसारथीन्सत्त्वस्थिरपानकरोच्च तान् ॥७५॥
तद्दृष्ट्वा विससर्जान्याञ्छ्रुतशर्मा द्रुतं दश।
रथयूथपयूथाधिपतीन्विद्याधराधिपान् ॥७६॥
दमास्यं नियमास्यं च स्वरूपसदृशाकृती।
केतुमालेन्द्ररक्षत्रे जातौ द्वावश्विनोः सुतौ ॥७७॥
चित्रं संक्रमं चैव पराक्रममथाक्रमम्।
संमर्दनं मर्दनं च प्रमर्दनविमर्दनौ ॥७८॥
क्षेत्रजान्मकरन्दस्याप्यष्टौ वसुसुतान्समान्।
तेष्वागतेषु चाद्यास्तेऽप्यारोहन्नपरान् रथान् ॥७९॥
तैश्चतुर्दशभिः क्रूरैर्मिशितैः शरवर्षिभिः।
निष्कम्प एव युयुधे प्रभासश्चित्रमेककः ॥८०॥
क्षतं सूर्यप्रभावेणाप्यूहाग्रात् त्यक्तसङ्गरौ।
स कुम्भीरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ ॥८१॥
उत्पत्य व्योममार्गेण धवलश्यामलाकृती।
तस्योपजग्मतुः पार्श्वं रामकृष्णविवापरौ ॥८२॥
१ बृहस्पतेरित्यर्थः ।
अष्टम लम्बक १७७
अष्टम लम्बक १७७
उनमें से एक विश्वावसु की पत्नी में उत्पन्न नक्षिन्न के समान श्याम वर्ण भयंकर था।
दूसरा नियमक था जो जम्भक की पत्नी में भौम (मगल) से उत्पन्न रक्तवर्ण का था।
तीसरा कालकाप नामक विद्याधर था जो दामोदर की पत्नी में दामोदर से उत्पन्न
हुआ था। वह अत्यन्त काले रंग का और पीछे
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१७८ कथासरित्सागर
१७८ कथासरित्सागर
तौ पदाती रथस्थौ द्वौ दमं च नियमं च तम्।
व्याकुलीचक्रतुश्छिन्नचापौ निहतसारथी ॥८३॥
भयादारुह्यतोर्व्योम तयोरारोहतः स्म तौ।
स कुञ्जरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ ॥८४॥
तद्दृष्ट्वा रमसात्सूर्यप्रभोऽत्र प्राहिणोत्तयोः।
महाबुद्धयशस्वद्बुद्धी सारथित्वे
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक ३७९
अष्टम लम्बक ३७९
दोनों पैदल वीरों ने रथ में बैठे हुए दम और नियम के सारथी को मारकर और धनुष को
काटकर दोनों को व्याकुल कर दिया ॥८३॥
दम और नियम दोनों भय से आकाश में उड़ने लगे। यह देखकर प्रहस्त और कुंजरकुमार
भी अस्त्रों को लिये हुए आकाश में उड़े। सूर्यप्रभ ने भी तुरन्त महाबुद्धि और अचलबुद्धि नाम के दो
महारथियों को
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१८० कथासरित्सागर
१८० कथासरित्सागर
ततस्तेनात्यमर्षार्तेनात्मना पञ्चमेन ते।
अयुध्यन्त प्रभासाद्यास्त्रयोऽत्र श्रुतशर्मणा ॥९८॥
तदा तैर्मुक्तमन्योन्यं बाणजालं बभौ दिवि।
रणलक्ष्म्या तपत्यर्के वितानकमिवताततम् ॥९९॥
ततो विद्याधरास्तेऽपि पुनस्तमाययुर्मृधे।
विरथीभूय ये नष्टा बभूवुः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १८१
अष्टम लम्बक १८१
तदनन्तर, वे प्रभास आदि तीनों वीर, क्रोध से अन्धे और चार साथियों के साथ आये हुए
श्रुतशर्मा से भिड़ गये ॥१८॥
उन वीरों द्वारा छोड़े गये बाण आकाश में इस प्रकार छा गये मानों सूर्य के ताप से
रण-लक्ष्मी की रक्षा करने के लिए आकाश में चँदोवा तान दिया गया हो ॥१९॥
तदनन्तर, वे विद्याधर भी आकर जुट गये जो
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१८२ कथासरित्सागर
१८२ कथासरित्सागर
स प्रेतवाहनः सिंहबलः कपिलकोऽपि च।
चित्रापीडस्ततो विद्याधरन्द्रोऽथ जगज्ज्वरः ॥११३॥
ततः कान्तापतिः शूरः सुवर्णश्च महाबलः।
द्वौ च कामपनक्रोधपती विद्याध्रेश्वरौ ॥११४॥
मरुदेवस्ततो राजा विचित्रापीड एव च।
राजपुत्रधृढानीकेनैते दश निपातिताः ॥११५॥
एवं हतेषु वीरेषु
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १८४
अष्टम लम्बक १८४
राजपूत-वीर शतानीक ने दस विद्याधरों को मार दिया उनके नाम इस प्रकार हैं—मेघ-
बाहन सिंहबल कपिकेश चित्रापीड जगज्ज्वर, शूर, कान्तापति महाबल सुवर्मा कामभग एवं
क्रोधपति। इनके अतिरिक्त बलदेव और राजा विचित्रापीड ये दो विद्याधर—राजा
थे॥११५-११६॥
इस प्रकार, वीरों के मारे जाने पर और विद्याधरों की सेना का क्षय देखकर श्रुतशर्मा क्रोध
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१८४ कथासरित्सागर
१८४ कथासरित्सागर
सिद्धैश्च विद्याधरचक्रवर्तिपत्नी भवित्री गदिता प्रभो सा।
तन्मोचयेनां कुरु न प्रमादं यावन्न दूरं ह्रियते हठेन ॥१२६॥
इत्यार्त्तवेतालवचो निशम्य प्रयात तां मोचयतेति सोऽस्मान्।
देवः समादिशदथाम्बरेण गत्वैव सास्माभिरवापि कन्या ॥१२७॥
सचक्रवर्त्तिश्रुतशर्महेतोरेनां हरामीति च तं वदन्तम्।
संस्तम्भ्य तेजःप्रभवाद्रथस्था सास्माभिरानीय
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १८५
अष्टम लम्बक १८५
सिद्धों का यह आदेश है कि वह कन्या भावी विद्याधर-चक्रवर्ती की पत्नी बनेगी इसलिए
हे स्वामिन् आप उसे छुड़ायें ॥१२६॥
दुःखित बेताल के इस प्रकार दीन बचन सुनकर महाकाल स्वामी ने हम योगिनियों को
आदेश दिया कि जाकर उसे छुड़ाओ। हम लोगों न आकाश से उड़कर उस कन्या को प्राप्त
किया ॥१२७॥
उसे हरण करनेवालेतेज प्रभ ने कहा-'विद्याधर चक्रवर्ती श्रुतशर्मा के लिए मैं इसे ले जा
रहा हूँ। हम लोगों ने आत्मशक्ति से उसका
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१८६ कथासरित्सागरे
१८६ कथासरित्सागरे
षष्ठस्तरङ्गः
सूर्यप्रभचरितम्
ततः स रात्रावस्त्रीकः शयनस्थो रणोन्मुखः।
सूर्यप्रभः स्वसचिवं वीतभीतिमभाषत ॥१॥
निद्रा मे नास्ति तत्काञ्चित्सत्त्ववीराश्रितां सखे।
कथामपूर्वामाख्याहि रात्रावस्यां विनोदिनीम् ॥२॥
एतत्सूर्यप्रभवचो
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादश लम्बक १८७
द्वादश लम्बक १८७
षष्ठ तरंग
सूर्यप्रभ-चरित
तदनन्तर, रात्रि में पत्नियों के बिना सोया हुआ और युद्ध के लिए उत्साहित सूर्यप्रभ शय्या
पर लेटे-लेटे अपने मन्त्री वीतभीति से बोला—'मित्र मुझे नींद नहीं आ रही है, इसलिए सात्त्विक
वीरता से भरी कोई कहानी सुनाओ ॥१-२॥
उस वीतभीति ने सूर्यप्रभ की बात सुनकर 'जो आज्ञा'
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंततस्तं राज्यसाहाय्यसहं मत्वा द्विजोत्तमम्।
संस्तुवन्बहु मेने स राजा सर्वातिशायिनम् ॥२९॥
सा स्वशोकवती राज्ञी तस्य रूपगुणांश्च तान्।
दृष्ट्वा दृष्ट्वा द्विजस्याभूत्सद्यस्तद्गतमानसा ॥३०॥
एतं चेन्नाप्नुयां नाहं तर्हि मे जीवित फले।
इति सञ्चिन्त्य युक्त्या सा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १६१
अष्टम लम्बक १६१
तब राजा ने उस गुणी कलाकार को राज्य की सहायता के योग्य समझकर उसकी प्रशंसा
करते हुए उसे सबसे अधिक मान दिया ॥२९॥
उधर रानी अशोकवती भी उस ब्राह्मण के यौवन सौन्दर्य और उन-उन कलात्मक गुणों
को देखकर सर्वस्विला उस पर आसक्त हो गई ॥३० ॥
और सोचने लगी कि यदि मैं इसे न पा सकी तो मेरा जीवन ही निष्फल है। इस पर मेरा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१८८ कथासरित्सागर
१८८ कथासरित्सागर
नेदं रक्षाविनुतं तद्धस्त्यायुस्सत्रपावहम् ।
मित्रगोष्ठी रङ्ग्येषा स्ववैदग्ध्यप्रदर्शिनी ॥१४॥
न चाहं भवतो राजा त्वं मे मित्रं निमन्त्रणम् ।
तन्नाद्य भोक्ष्ये भावत्कमबुद्ध्वा नृत्तकौतुकम् ॥१५॥
इति बद्धग्रहे राज्ञि स विप्रोऽङ्गीचकार तत् ।
कथं हि रुद्ध्यते
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक ३८९
अष्टम लम्बक ३८९
यह रंगमंच का नाचना नहीं है कि पुरुष के लिए लज्जा का विषय हो। यह तो एक गुप्त
मित्र-मंडली है, इसमें केवल अपनी विद्वत्ता का प्रदर्शन मात्र करना है।।१४।।
मैं तुम्हारा राजा नहीं हूँ मित्र हूँ। आज मैं तुम्हारा नृत्य देखे बिना भोजन ग्रहण न
करूँगा।।१५।।
राजा के इस प्रकार आग्रह करने पर गुणशर्मा ने नाचना स्वीकार किया। हठी राजा की
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१९० कथासरित्सागर
१९० कथासरित्सागर
ततस्तं राज्यसाहाय्यसहं मत्वा द्विजोत्तमम्।
सस्तुवन्बहु मेने स राजा सर्वातिशायिनम्॥२९॥
सा त्वशोकवती राज्ञी तस्य रूपं गुणांश्च तान्।
दृष्ट्वा श्रुत्वा द्विजस्याभूत्सद्यस्तद्गतमानसा॥३०॥
एवं चेन्नाप्नुयां नाहं तत्किं मे जीविते फलम्।
इति सञ्चिन्त्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंतब राजा ने उस गुणी कलाकार को राज्य की सहायता के योग्य समझकर उसकी प्रशंसा
करते हुए उसे सबसे अधिक मान दिया ॥२९॥
उधर रानी असोकवती भी उस ब्राह्मण के यौवन सौन्दर्य और उन-उन कलात्मक गुणों
को देखकर सर्वात्मना उस पर आसक्त हो गई ॥३०॥
और सोचने लगी कि यदि मैं इसे न पा सकी तो मेरा जीवन ही निष्फल है। इस पर मेरा
अनिर्वचनीय और
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें