कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)
Kathasaritsagara Part 2 (Lambaka 6–18)
महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा
स्रोत: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (उद्गम)
भारत में सार्वजनिक क्षेत्र (पब्लिक डोमेन) · कॉपीराइट समस्या बताएँ
अष्टम लम्बक ३५५
अष्टम लम्बक ३५५
यद्यपि शत्रु की सेना में सैनिक योद्धा हमसे अधिक हैं, फिर भी शिवजी की कृपा से वे हमारी
सेना के लिए पर्याप्त नहीं हैं ॥३३॥
इस प्रकार, मय दानव अपने ज्येष्ठ पुत्र सुनीथ को जब अपनी शक्ति का परिचय दे
रहा था, इतने में ही श्रुतशर्मा के पिता द्वारा भेजा हुआ दूत उसके समीप आया ॥३४॥
और कहने
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१५६ कथासरित्सागर
[Page Header]
१५६ कथासरित्सागर
[Main Text]
आगाच्च भगवान्ब्रह्मा सावित्र्यादिभिरन्वितः ।
मूर्तेर्वेदैश्च शास्त्रैश्च निखिलैश्च महर्षिभिः ॥४७॥
आजगाम च देवीभिर्लक्ष्मीकीर्तिजयादिभिः ।
धृतचक्रामुषो देवः पक्षिराजरथो हरिः ॥४८॥
सभार्यः कश्यपोऽप्यागादादित्या वसवोऽपि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें[Page-header] षष्ठम लम्बक १५७
[Page-header] षष्ठम लम्बक १५७
सावित्री के साथ ब्रह्मा तथा उनके साथ मूर्तिमान् वेद और महर्षि भी आये ॥४७॥
और लक्ष्मी कीर्ति जया आदि के साथ चक्रधारी भगवान् विष्णु भी गरुड़वाहन पर बैठ-
कर वहाँ आये ॥४८॥
अपनी सभी पत्नियों के साथ महर्षि कश्यप द्वादश आदित्य अष्ट वसु, यक्षों, राक्षसों
और नागों के राजा एवं प्रह्लाद आदि असुरों के राजा भी युद्ध
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१५८ कथासरित्सागर
१५८ कथासरित्सागर
वीक्ष्य प्रलम्बं निहतं मोहनो नाम भूपतिः।
सक्षिप्त्याट्टहासं च सादयामास सायकैः ॥६१॥
ततोऽट्टहासस्तं छिन्नकोदण्डं हतसारथिम्।
दृढप्रहाराभिहतं पातयामास मोहनम् ॥६२॥
दृष्ट्वाऽट्टहासन हतांश्चतुरश्चतुरेष्व तान्।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंद्वादश लम्बक १६१
द्वादश लम्बक १६१
तदनन्तर, प्रलम्ब को मरा हुआ देखकर मोहन नामक राजा ने सामने आकर अट्टहास
को बाणों की वर्षा से छा दिया ॥६१॥
अट्टहास ने धनुष काटकर और सारथी को मारकर दृढ़ प्रहारों द्वारा मोहन नामक राजा
को भी गिरा दिया ॥६२॥
रण-चतुर अट्टहास द्वारा चार वीरों के मारे जाने पर श्रुतशर्मा की सेना विजय मनाती
हुई
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें५५ कथासरित्सागर
५५ कथासरित्सागर
तौ चक्रवालनिर्घातौ युध्यमानौ चिरं क्रमात् ।
अन्योन्यचूर्णितरथावभूतां पादचारिणौ ॥७६॥
असिचक्रधरौ द्वावप्याकोपाभिमुखौ च तौ।
खड्गाहतिद्विधाभूतसूर्धानौ भुवि पेततुः ॥७७॥
विपक्षौ वीक्ष्य तौ वीरौ विपण्णेऽपि बलद्वये ।
रणाग्रमाययौ
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंषष्ठम लम्बक १६१
षष्ठम लम्बक १६१
वे चक्रवाल और निर्घात परस्पर घमासान युद्ध करते हुए रथ घोड़े सारथी आदि के मारे
जाने पर पैदल ही युद्ध करने लगे ॥७६॥
ढाल और तलवार से युद्ध करते हुए और क्रोध से भिड़े हुए, परस्पर के ही खड्ग प्रहार
से कटे हुए सिरोंवाले दोनों ही भूमि पर गिर पड़े ॥७७॥
उन दोनों वीरों को गिरे हुए देखकर दोनों ओर की सेनाएँ निराश हो गई तब
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंरक्ताम्बुपूरभरितं न परं समराङ्गणम्।
यावत्सन्ध्याकृतपदं ययौ व्योमापि शोणताम् ॥९१॥
कबन्धैः सह भूतेषु सन्ध्यान्नृत्तोद्यतत्विष ।
संहृत्य युद्धं ययतुः स्वनिवेशाय तद्वले ॥९२॥
श्रुतशर्मबलं तस्मिन्दिने वीरा हतास्त्रयः ।
त्रयस्त्रिंशत्प्रवीरांस्तु बले सूर्यप्रभे
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १६३
अष्टम लम्बक १६३
रक्त-रूपी जल से भरी हुई युद्ध-भूमि ही केवल लाल नहीं हुई, प्रत्युत सन्ध्या के कारण
आकाश भी लाल हो गया ॥ ९१ ॥
तदनन्तर भूत-प्रेत मृत-कबन्धों¹ के साथ आनन्द-नृत्य करने लगे और दोनों ओर की सेनाएँ
भी युद्ध समाप्त करके अपने-अपने शिविरों को लौट गईं ॥९२॥
उस दिन के युद्ध में श्रुतशर्मा की सेना के तीन वीर मारे गये और सूर्यप्रभ की सेना के छब्बीस
वीर काम आये
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१६६ | कथासरित्सागर
यहाँ दिए गए पृष्ठ का देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:
१६६ | कथासरित्सागर
तत्राप्रवित्रमवच्य ता विगलत्त्रपानर्गला
परस्परमुपाश्चिन् सुरतकथायतश्चाप्यपि।
प्रसङ्गमिनिष्ठा कथाप्रसरसन्नविता मिथ
म्पुष्विन् न किमप्यहो यदिह नाद्रमन्ति स्त्रियः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक १६७
अष्टम लम्बक १६७
तदनन्तर, किसी प्रकार की रोक-टोक के बिना वे स्त्रियाँ स्वच्छन्द भाव से गुप्त रहस्य की
बातें भी करने लगीं। किसी अवसर पर एकत्र हुई और वार्तालाप के रस में निमग्न स्त्रियाँ
आपस में ऐसी कौन-सी बात है जिसे नहीं कह डालतीं ॥१२०॥
अँधेरे के बीतने की प्रतीक्षा करता हुआ और शत्रु-दल पर विजय की कामना करता हुआ सूर्यप्रभ
की वह लम्बी रात्रि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१६४ कथासरित्सागर
१६४ कथासरित्सागर
देशरूपवयश्चेष्टाविज्ञानादिविभेदतः ।
भिन्ना गुणा वरस्त्रीणां नैका सर्वगुणान्विता ॥१०५॥
कर्णाटलाटसौराष्ट्र मध्यदेशाविदेशजाः ।
योषा देशसमाचारे रञ्जयन्ति निजेनिजः ॥१०६॥
काश्चिद्धरन्ति सुवृत्तैः शारदेन्दुनिभैर्मुखैः ।
अन्याः कनककुम्भाभैः स्तनैरुन्नतसंहतैः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टम लम्बक ११५
अष्टम लम्बक ११५
देश रूप अवस्था चेष्टा विज्ञान आदि के भेद से अच्छी स्त्रियाँ भिन्न-भिन्न गुणावाली
होती हैं। एक ही स्त्री सर्वगुण-सम्पन्न नहीं हुआ करती ॥१०५॥
कर्णाट, लाट, सौराष्ट्र मध्यदेश आदि की स्त्रियाँ अपनी-अपनी विशेषताओं से पति
का मनोरञ्जन करती हैं ॥१०६॥
कुछ सुन्दरियां शरत्कालीन चन्द्रमा के समान मुख से मन हरण करती हैं, कुछ सोने के घड़ों
के समान उठे और बने स्तनो से चित्त रंजन करती हैं कुछ स्त्रियाँ काम के सिंहासन के
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३६६ कथासरित्सागर
३६६ कथासरित्सागर
ततोऽप्रतिरसस्तृप्तस्ता विगतयन्त्रणार्गलाः
परस्परमुपाविशन् सुरतायतश्राम्यपि।
प्रसङ्गान्मिलिताः कथाप्रसरसक्तचित्ता मिथः
स्वपन्ति न किमप्यहो यदिह नोद्वमन्ति स्त्रियः ॥१२०॥
अथ कथमपि दीर्घा सा कथा धात्र तासा-
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअष्टमं लम्बकं १६७
अष्टमं लम्बकं १६७
तदनन्तर किसी प्रकार की रोक-टोक के बिना वे स्त्रियाँ स्वच्छन्द भाव से गुप्त रहस्य की
वार्ताएँ भी करने लगीं। किसी अवसर से एकत्र हुई और वार्तालाप के रस में निमग्न स्त्रियाँ
आपस में ऐसी कौन-सी बात है, जिसे नहीं कह डालतीं ॥१२०॥
अँधेरे के बीतने की प्रतीक्षा करते हुए और शत्रु-दल पर विजय की कामना करते हुए सूर्यप्रभ
की वह लम्बी रात्रि क्रमशः समाप्त हुई और उधर बातचीत के रस में निमग्न उसकी पत्नियों की
वह लम्बी चर्चा भी क्रमशः समाप्त हो गई ॥१२१॥
महाकवि श्रीसोमदेवभट्ट-विरचित कथासरित्सागर के सूर्यप्रभ लम्बक का
चतुर्थ तरंग समाप्त
पञ्चम तरंग
सूर्यप्रभ चरित रणभूमि में संग्राम
प्रभात-काल होते ही वे सूर्यप्रभ आदि तथा श्रुतशर्मा आदि तैयार होकर अपनी-अपनी
सेनाओं के साथ रणभूमि में आकर डट गये ॥१॥
और ब्रह्मा, विष्णु, शिव, इन्द्र आदि देवता तथा असुर, यक्ष, गन्धर्व एवं राक्षस आदि युद्ध
देखने के लिए आकाश के अवकाश में फिर से आकर एकत्र हो गये ॥२॥
श्रुतशर्मा की सेना में सेनापति दामोदर ने चक्रव्यूह बनाया और सूर्यप्रभ की सेना में
सेनापति प्रभास ने वज्रव्यूह की रचना की ॥३॥
व्यूह रचना के पश्चात् दोनों सेनाओं का युद्ध प्रारम्भ हुआ और रणवाद्य तथा सैनिकों
के दम्भा से सारी दिशाएँ गूँज उठीं ॥४॥
भली भाँति शस्त्रों से मारे गये शूर-वीर 'मेरे मंडल का भेदन' करते हैं, इसलिए भय से
मानों सूर्य भगवान् बाणों के जाल के अन्दर ढक गये ॥५॥
दामोदर के बनाये हुए चक्र-व्यूह को दूसरे वीर से अभेद्य जानकर सूर्यप्रभ की आज्ञा से
प्रभास उसका भेदन करके व्यूह में प्रवेश कर गया ॥६॥
प्रभास द्वारा व्यूह में किये गये छेद के मुँह पर दामोदर स्वयं आकर डट गया और वहीं
एक-मात्र रथ से ही प्रभास उससे युद्ध करने लगा ॥७॥
तब सूर्यप्रभ ने प्रभास को अकेले व्यूह में घुसा देखकर उसकी सहायता के लिए पन्द्रह
महारथियों को उसके पीछे भेजा ॥८॥
१ रणभूमि में मारे गए शूर-वीर और योगी-परिव्राजक की आत्माएँ सूर्य-मण्डल का
भेदन करके उसके ऊपर सत्यलोक में जाती हैं।—अनु
६६८ कथासरित्सागर
६६८ कथासरित्सागर
प्रकम्पनं धूमकेतुं कालकम्पनकं तथा।
महामायं मरुद्वेगं प्रहस्तं वज्रपञ्जरम् ॥९॥
कालचक्रं प्रमथनं सिंहनादं सकम्बलम्।
विकटाक्षं प्रवहणं तं कुञ्जरकुमारकम् ॥१०॥
तं च प्रहृष्टरोमाणमसुराधिपसत्तमम्।
ते प्रभाष्य ययुः सर्वे व्यूहद्वारं महारथाः ॥११॥
तत्र दामोदरः पूर्वं स्वपौरुषमदर्शयत्।
यदेक एव युयुधे तैः पञ्चदशभिः सह ॥१२॥
तद्दृष्ट्वा नारदमुनिं पार्श्वस्थं वासवोऽभ्यधात्।
सूर्यप्रभाद्या असुरावतारा अस्तिभास्तथा ॥१३॥
श्रुतशर्मा मरुच्छ्रोत्रः सर्वे विद्याधरा इमे।
देवांशास्तदयं युक्त्या मुने देवासुराहवः ॥१४॥
तस्मिंश्च पश्य देवानां सहायः सर्वदा हरिः।
दामोदरस्तदंशोऽयमेष तदिह युध्यते ॥१५॥
एवं शक्रे वदत्यस्य दामोदरचमूपतेः।
महारथाः समाजग्मुः साहाय्याय चतुर्दश ॥१६॥
ब्रह्मगुप्तो वायुबलो यमदंष्ट्रः सुरोषणः।
रोषावरोहोऽतिबलस्तेजःप्रभधुरन्धरौ ॥१७॥
कुबेरदत्तो वरुणशर्मा कम्बलिकस्तथा।
वीरश्च दुष्टदमनो दोहनारोहणावुभौ ॥१८॥
दामोदरयुतास्तेऽपि वीराः पञ्चदशैव तान्।
सूर्यप्रभीयान् रुन्धुर्वीरान् व्यूहाग्रयोधिनः ॥१९॥
ततोऽत्र द्वन्द्वयुद्धानि तेषामासन् परस्परम्।
दामोदरेणास्त्रयुद्धं समं चक्रे प्रकम्पनः ॥२०॥
ब्रह्मदत्तेन च समं धूमकेतुरयुध्यत।
महामायस्तु युयुधे सहैवातिबलेन च ॥२१॥
तेजःप्रभेण युयुधे दानवः कालकम्पनः।
सह वायुबलेनापि मरुद्वेगो महासुरः ॥२२॥
यमदंष्ट्रेण च समं युयुधे वज्रपञ्जरः।
समं सुरोषणेनापि कालचक्रे सुरोसमः ॥२३॥
रिक्त पृष्ठ
प्रकम्पनं धूमकेतुं कालकम्पनकं तथा।
महामायं मरुद्वेगं प्रहस्तं वज्रपञ्जरम् ॥९॥
कालचक्रं प्रमथनं सिंहनादं सकम्बलम्।
विकटाक्षं प्रवहणं तं कुञ्जरकुमारकम् ॥१०॥
तं च प्रहृष्टरोमाणमसुराधिपसत्समम्।
ते प्रथाम्य ययुः सर्वे व्यूहद्वारं महारथाः ॥११॥
तत्र दामोदरः पूर्वं स्वपौरुषमदर्शयत्।
यथैक एव युयुधे तैः पञ्चदशभिः सह ॥१२॥
तद्दृष्ट्वा नारदमुनिं पार्श्वस्थं वासवोऽभ्यधात्।
सूर्यप्रभाद्या असुरावतारा अखिलास्तथा ॥१३॥
श्रुतशर्मा मवशश्च सर्वे विद्याधरा इमे।
देवांशास्तदयं युक्त्या मुने देवासुराहवः ॥१४॥
तस्मिंश्च पक्षे देवानां सहायः सर्वदा हरिः।
दामोदरस्तदंशोऽयमेवं तदिह युज्यते ॥१५॥
एवं शक्रे वदत्यस्य दामोदरचमूपतेः।
महारथाः समाजग्मुः साहाय्याय चतुर्दश ॥१६॥
ब्रह्मगुप्तो वायुबलो यमदंष्ट्रः सुरोषणः।
रोपावरोहौप्रतिबलस्तेजःप्रभधुरन्धरौ ॥१७॥
कुबेरदत्तो वरुणशर्मा कम्बलिकस्तथा।
वीरश्च दुष्टदमनो रोहनारोहणावुभौ ॥१८॥
दामोदरयुतास्तेऽपि वीराः पञ्चदशैव तान्।
सूर्यप्रभीयान् रुरुधुर्वीरान् व्यूहाग्रयोधिनः ॥
ततोऽत्र द्वन्द्वयुद्धानि तदामासन् परस्परम्।
दामोदरेणास्त्रयुद्धं समं चक्रे प्रकम्पनः।
प्रह्लाददत्तेन च समं धूमकेतुरयुध्यत।
महामायस्तु युयुधे सहवातिबलेन च।
तेजःप्रभेण युयुधे दानवः कालकम्पना
सह वायुबलेनापि मरुद्वेगो महासुरः।
यमदंष्ट्रेण च समं युयुधे वज्रपञ्जरः।
समं सुरोषणापि कालचक्रे सुरोत्तमः।
रिक्त पृष्ठ
१७२ कथासरित्सागर
[Header]
१७२ कथासरित्सागर
प्रभासः पत्रिणा छत्रोवच्छितादद्भुतलाघवः ॥३९॥
एवं प्राङ्निहितानेकप्रवीरोत्थेन मन्युना ।
प्रभासो निग्रहं कालकम्पनस्य व्यधादिव ॥४० ॥
दृष्ट्वा च तं हतं विद्याधरेन्द्रं मनुजासुरैः ।
नादश्चक्रे विषादश्च जग्रमे सपदि खेचरैः ॥४१॥
ततो विद्युत्प्रभो नाम कारञ्जरगिरीश्वरः ।
प्रभासमभ्यधावत्त क्रुधा विद्याधराधिपः ॥४२॥
तस्यापि युध्यमानस्य प्रभासः स महाध्वजम् ।
छित्त्वा चकर्त कोदण्डमात्तमात्तं पुनं पुनः ॥४३॥
ततः स माययोत्पत्य च्छन्नो विद्युत्प्रभो नभः ।
प्रभासस्योपरि ह्रीतो ववर्षासिगदादिकान् ॥४४॥
प्रभासोऽपि विधूयास्त्रैस्तदायुधपरम्पराम् ।
कृत्वा प्रकाशनास्त्रेण प्रकाशं च नभश्चरम् ॥४५॥
दत्त्वा महास्त्रमाग्नेयं सत्तेजोदग्धमम्बरात् ।
विद्युत्प्रभं भूमितले गतजीवमपातयत् ॥४६॥
तद्दृष्ट्वा श्रुतधर्मा तानभिजगाव महारथान् ।
पश्यतानेन निहतौ द्वौ महारथयूथपौ ॥४७॥
तत्किं सहध्वं सम्भूय युष्माभिर्हं यतामयम् ।
उच्छ्रुत्वाष्टौ रथाः क्रुद्धा प्रभासं पर्यवारयन् ॥४८॥
एकः कूटकाद्रीन्द्रनिवासी रथयूथपः ।
ऊर्ध्वरोमंति विख्यातो विद्याधरमहीपतिः ॥४९॥
धरणीधरशैलाधिपतिर्विक्रेशनामिधः ।
विद्याधराजामधिपो द्वितीयश्च महारथः ॥५० ॥
इन्दुमाली तृतीयश्च लीलापर्वतकेतनः ।
वीरोऽग्रिमरथयूथस्य पतिर्विद्याधरप्रभुः ॥५१॥
मध्याद्रिनिवासी च काकाण्डक इति श्रुतः ।
रथयूथपती राजा चतुर्थः खेचरोत्तमः ॥५२॥
निकूटाद्रिपतिर्नाम्ना दर्पबाहुश्च पञ्चमः ।
षष्ठश्च मूर्तवहनो नाम्नाञ्जनगिरीश्वरः ॥५३॥