सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

Kamasutram of Vatsyayana with Hindi Commentary

महर्षि वात्स्यायन / यशोधर इन्द्रपाद द्वारा

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished353 पृष्ठ
पृष्ठ 321 स्कैन

३१४ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

देशकालविभवसामर्थ्यानुरागलोकप्रवृत्तिवशादनियतलाभादियमवृत्तिरिति वात्स्यायनः ॥ २९ ॥

देशेति । देशस्य सुसंपन्नस्यासंपन्नस्य वा, कालस्य सुभिक्षस्य दुर्भिक्षस्य वा, विभवस्यात्मीयस्य महतोऽल्पस्य वा, सामर्थ्यस्याविपन्नशक्तेर्महत्या इतरस्या वा, गम्यानुरागस्य महतोऽल्पस्य वा, लोकप्रवृत्तेर्व्यवस्थायाः, वशादनियतो लाभस्तासां, ततश्च नेयं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 322 स्कैन

५ अध्याये ] लाभविशेषप्रकरणम् । ३१५

त्यक्ष्याम्येनमन्यतः प्रतिसन्धास्यामि, गमिष्यति दारैर्योक्ष्यते,
नाशयिष्यत्यनर्थान्, अङ्कुशभूत उत्तराध्यक्षोऽस्यागमिष्यति स्वामी
पिता वा, स्थानभ्रंशो वाऽस्य भविष्यति, चलचित्तश्चेति मन्यमाना
तदात्वे तस्माल्लाभमिच्छेत् ॥ ३२ ॥

त्यक्ष्याम्येनं तदात्वे ततो लाभं गृहीत्वाऽन्यतः प्रतिसन्धास्यामि तस्याधिकत्वाद्, गमिष्यति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

शास्त्रकार एव प्रकरणसंबन्धमाह—

पृष्ठ 323 स्कैन

३१६ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

केषां तर्हि ? उपादानमित्याह—

अनर्थो वर्जने येषां गमनेऽभ्युदयस्तथा ।
प्रयत्नेनापि तान्गत्वा सापदेशमुपक्रमेत् ॥ ३५ ॥

अनर्थ इति । यांस्त्यक्त्वाऽन्यस्मादनर्थोऽभिगमने चाभ्युदयस्तानूभयप्रयोजनत्वात्, प्रयत्नेनापि तान्गत्वेति । अभिगम्य, सापदेशमुपक्रमेदिति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३१७

पृष्ठ 324 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३१७

तत्रार्थास्तदनुबन्धाश्चोपादेया एव, तत्संशयाश्च केषां चित्प्रवृत्तेः, येऽनर्थास्तदनुबन्धास्तत्संशयाश्च तेषामनुपादेयत्वादुत्पत्तिकारणान्याह-

ते बुद्धिदौर्बल्यादतिरागादत्यभिमानादतिदम्भादत्यार्जवाद-
तिविश्वासादतिक्रोधात्प्रमादात्साहसाद्दैवयोगाच्च स्युः ॥ २ ॥

त इति । अनर्थादयः, बुद्धिदौर्बल्यादिति । ऊहापोहतत्त्वाभिनिवेशाविवेकाभ्यां वैकल्यं,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 325 स्कैन

३१८ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

तेष्वाचर्यमाणेष्वन्यस्यापि निष्पत्तिरनुबन्धः ॥ ६ ॥

तेष्विति । अर्थादिषु षट्सु साध्यमानेषु, अन्यस्यापीति । न केवलं साध्यमानस्याप्यन्यस्यापि सजातीयस्य विजातीयस्य वा पञ्चानामन्यतमस्योत्पत्तिरनुबन्ध इति ॥ ६ ॥

संदिग्धायां तु फलप्राप्तौ स्याद्वा न वेति शुद्धसंशयः ॥ ७ ॥

अभिगमने क्रियमाणेऽर्थादिफलस्य संप्राप्तौ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 326 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३१९

सोऽर्थ इति । योऽसौ तदात्वे लाभः, अर्थानुबन्ध इति । ग्रहणीयत्वादि-
भिरथैरनुबन्धो यस्य, अयं सजातीयानुबन्धः ॥ १२ ॥

लाभमात्रे कस्य चिदन्यस्य गमनं सोऽर्थो निरनुबन्धः ॥१३॥

लाभमात्र इति । तदात्वे यो लाभस्तन्मात्रमेव निमित्तं कस्य
चिदिति । लोके यो गुणैर्दोषैर्वा न विवक्षितस्तस्याभिगमनमात्रोऽर्थो-
निरनुबन्धो, ग्रहणीयत्वाद्यभावात् ॥ १३ ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 327 स्कैन

३२० सटीककामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

गमनं निष्फलं, तदनुरञ्जनमध्यन्ते निष्फलं, सोऽनर्थ इति । यः कृतो व्ययो-
निरनुबन्धोऽर्थानर्थाभ्यां निरनुबन्धत्वात् ॥ १६ ॥

कदर्यादेर्विशेषमाह —

तस्यैव राजवल्लभस्य क्रौर्यप्रभावाधिकस्य तथैवाराधनमन्ते निष्फलं निष्कासनं च दोषकरं सोऽनर्थोऽनर्थानुबन्धः ॥ १७ ॥

तस्यैवेति । क्रौर्यप्रभावाधिकस्येति । दोषत्रयमत्राधिकं, तथैवा-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२१

पृष्ठ 328 स्कैन

३ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२१

उत्सृजन्त्या इति। कामुकेभ्योऽङ्गानि दत्त्वाऽर्थार्जनं वेश्याया धर्मः, तथा हि–"यथास्वं वृत्तिर्धर्मः" इत्याचार्याः, तत्रार्थमलभमानाया निष्पी-डितार्थस्योत्सर्जनमपि किं धर्मो न वेति संशयः ॥ २१ ॥

अभिप्रेतमनुपलभ्य परिचारकमन्यं वा क्षुद्रं गत्वा कामः स्यान्न वेति कामसंशयः ॥ २२ ॥

अभिप्रेतमत्र रुचिरं नायकं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 329 स्कैन

३२२ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

दृष्ट्वा जातरागस्य मुमूर्षोर्मित्रवाक्यादानृशंस्याच्च गमनं धर्मोऽधर्म-
इति संशयः ॥ २८ ॥

श्रोत्रियस्येति । गृहस्थस्यापि क्रियावतः, ब्रह्मचारिण इति । प्रथमाश्रमस्य, दीक्षितस्य व्रतिन इति । श्रितव्रतस्य कियन्तं कालं गृहीतपशुकादिव्रतस्य, लिङ्गिन इति । भौतादेशवतः, मुमूर्षोरिति । मर्तुमिच्छोः कामस्यावस्थाऽन्तरप्राप्तत्वाद्,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२३

पृष्ठ 330 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२३

ष्फलमित्यनर्थः, सकाच्चानुरक्ताद्, अमर्षितादिति। कया चिदर्थयुक्त्या प्राक् क्रुद्धाद्, वित्तप्रत्यादानमिति । तेनैव दत्तं प्रतीपमादीयमानमनर्थः, आत्तस्य निष्क्रमणात्, स उभयतो योग उभयतोऽनर्थनामा, उभयतो योगस्य भिन्नविषयत्वाद्, निरनुबन्धपक्षेऽन्तर्भावः ॥ ३२ ॥

संशयोऽत्रास्त्येवेत्याह—

**यत्राभिगमनेऽर्थो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 331 स्कैन

३२४ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

यत्राभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वेति संशयोऽनभिगमने सक्तो-
दास्यति न वेति स उभयतोऽर्थसंशयः ॥ ३७ ॥

यत्रेति। उभयतोयोगे, अभिगमने परस्य, निर्व्यय इति। विना व्ययेन, अनभिगमने सक्त इति। विनाऽभिगमनं दास्यति न वेति, तस्य वशित्वं-न निश्चितं स चोभयतोऽर्थसंशयनामेति ॥ ३७ ॥

यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 332 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२५

यत्र परस्याभिगमनेऽर्थो भविष्यतीत्याशंसेत्यन्यतोऽर्थसंशयः सक्तो-
ऽमर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वेत्यन्यतोऽनर्थसंशयोऽयमर्थसंशयानर्थ-
संशयरूप इति, एवं बाभ्रव्यदर्शनेऽपि योज्यम् ॥ ४४ ॥

तेषु सहायैः सह विमृश्य यतोऽर्थभूयिष्ठोऽर्थसंशयः, गुरुरन-
र्थप्रशमो वा ततः प्रवर्तेत ॥ ४५ ॥

तेष्विति । दर्शनद्वयेऽपि शुद्धेषु सङ्कीर्णेषु च, सहायैः पूर्वोक्तैः, यत-
इति । यं गम्यमाश्रित्य,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 333 स्कैन

३२६ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

द्वात्रिंशद्भवन्ति, एवमन्यतो धर्मोऽन्यतोऽर्थानर्थकामः संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथाऽधर्मो धर्मसंशयोऽधर्मसंशयश्चेति द्वात्रिंशद्, एवमन्यतः कामोऽन्यतोऽर्थानर्थधर्माधर्मैस्तत्संशयैश्च संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथा द्वेषः कामसंशयो द्वेषसंशयश्चेति द्वात्रिंशत्, समुदायेन षण्णवतिः, विपर्ययेणे तावन्तः, एवमौद्दालकेर्व्यतिषङ्गयोगानां च द्वानवतिशतम्, एवं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 334 स्कैन

६ अध्याये ] वेश्याविशेषप्रकरणम् । ३२७

अत्र भिन्नविषयत्वादन्वन्धो नास्ति संशयस्तु विद्यत इत्याह—

अर्थसंशयमर्थसंशयं च पूर्ववद्योजयेत् संकिरेच्च ॥ ५२ ॥

पूर्ववदिति । एकतोऽर्थसंशयः सर्वतोऽर्थसंशयः, एकतोऽनर्थसंशयः-
सर्वतोऽनर्थसंशय इति द्वौ, पूर्वोक्तौ च द्वाविति चत्वारः शुद्धाः, संकिरे-
च्चेति । सजातीयं त्यक्त्वा, तत्रैकतोऽर्थः सर्वतोऽनर्थ इत्येकः, सर्वतोऽ-
नर्थसंशये च द्वितीयः, एकतोऽर्थः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३२८ सटीकेकामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

पृष्ठ 335 स्कैन

३२८ सटीकेकामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

प्रकाशविनष्टा या जीवति मृते वा पत्यौ संग्रहधर्मेण गृहीता कामचारं प्रवर्तते, एताः षड् रूपाजीवायामेवान्तर्भवन्तीति वेश्याविशेषा इति वेशेन सम्पठ्यन्ते ॥ ५४ ॥

सर्वासां चानुरूप्येण गम्याः सहायास्तदुपरांजनमर्थागमोपाया निष्कासनं पुनःसन्धानं लाभविशेषानुबन्धा अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचाराश्चेति वैशिकम् ॥ ५५ ॥

सर्वासामिति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 336 स्कैन

औपनिषदिकं नाम सप्तममधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

शास्त्रकार एवाधिकरणसम्बन्धमाह —

व्याख्यातं कामसूत्रम् ॥ १ ॥

व्याख्यातमिति। कामसूत्रमिति। तन्त्रावापात्मकं, साधारणं तु तदङ्गत्वोदुभयात्मकम् ॥ १ ॥

तदुक्तैस्तु विधिभिरभिप्रेतमर्थमनधिगच्छन्नौपनिषदिकमाचरेत् ॥२॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 337 स्कैन

३१० सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

पुनर्नवेति । पुनर्नवा, सहदेवी = दण्डोत्पलकं, सारिवेति उत्पलशा-
रिखा ग्राह्या, कुरण्टकः प्रतीतः, उत्पलपत्रमिति, यदाभ्यन्तरं न बाह्यं,
शेषाणां मूलं, सिद्धमिति । तैलविधानेन पक्वम्, एतैरेव कषायं कल्कं च
कृत्वा, तैलमिति । तिलानाम्, अभ्यञ्जनं सुभगङ्करणम् ॥ ६ ॥

तद्युक्ता एव स्रजश्च ॥ ७ ॥

तद्युक्ता इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 338 स्कैन

१ अध्याये ] सुभगंकरणप्रकरणम् । ३३१

अनुष्ठानविशेषोऽपि क्व वित्तसौभाग्यनिबन्धनमित्याह-प्राप्तयौवनामिति । या बाह्य इवानन्यपूर्वा स्वामिनं परिचरति तां तरुणीमन्यतो वारयेद्रक्षयेद्, यथान्यैर्नाभिगम्येत स्वयन्त्वभिगच्छेदित्यर्थोक्तं, तत इति । तस्यावारितत्वाद्, वामत्वादिति । रक्षणयोगात् कामिनो वारिताः कौतूहलात्प्रतिकूला भवन्ति, ततश्च तेषु लालसीभूतेषु = अत्यन्तं गृध्नुषु,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 339 स्कैन

३३२ सटीके कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

भाषितं तद्दायिनां, पाणिं ग्राहयेदिति । देशप्रवृत्तिरनुसर्तव्या ॥ १६ ॥

तावदर्थमलभमाना तु स्वेनाप्येकदेशेन दुहित्र एतद्दत्तमेनेति ख्यापयेत् ॥ १७ ॥

तावदिति । यावत्प्रमाणं संभाषितमलभमाना पाणिग्रहणादूर्ध्वं, स्वेनापीति । आत्मीयेन, एकदेशेनेति । सम्भाषितार्थपादमात्रक्रमेन दत्तं तावतैकदेशेन संयोज्य ख्यापयेत्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 340 स्कैन

१ अध्याये ] वशीकरणप्रकरणम् । १३३

पाणिग्रह इति । यः पाणिं गृहीतवान्, गृह्णातीति ग्रहः पाणेग्रह इति समासः, अव्यभिचार्य इति । संवत्सरं तेनैव सह वसेत्, तत इति । संवत्सरादूर्ध्वं, यथा कामिनीति । यथेप्सिता कामयते, वेश्याधर्मस्थितत्वात् ॥ २१ ॥

ऊर्ध्वमपि संवत्सरात् परिणीतेन निमन्त्र्यमाणा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें