कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] कन्याविस्रम्भणप्रकरणम् । १७३

कृत्वा व्यवधाय कथायोजनं, नायकस्य तु पूर्ववृत्तां कथां योजयेत् , किमहमस्या रुचिरो न वेत्यर्थः, तस्मिन्निति। यदैव तस्यां क्रीडायां परिचयोऽभूत्तत एव प्रभृति रुचिरोऽसीति सख्या कथने क्रियमाणेऽधोमुखी लज्जया विहसेदेवमेतदिति ख्यापनार्थं नायिका, तां चेति । सखीम्, अतिवादिनीमिति । अनुरागातिशयं कथयन्तीमधिक्षिपेदभिनुदेद्, विवदेत च, तया सह कलहायेत, सा त्विति । सखी, अनुक्तमपि नायिकया, ब्रूयाद् अद्यैव यदि पाणिं गृह्णासि साधु भवतीति, तत्रेति । अनुक्तकथने, अनवसितार्थमक्षराणामस्पष्टत्वाद् ब्रूयाद् मुग्धत्वख्यापनार्थं, नायकं च विहसन्ती कदा चिदन्तराऽन्तरे परिचयवशात्कटाक्षेणोन्मुखीव प्रेक्षेतानुरागातिशयख्यापनार्थम् ॥ २०॥ २१॥ २२॥ २३॥ २४॥ २५॥ २६॥

एवं जातपरिचया चानिर्वदन्ती तत्समीपे याचितं ताम्बूलं विलेपनं स्रजं निदध्यादुत्तरीये वाऽस्य निबध्नीयात् ॥ २७॥ तथा युक्तामाच्छुरितकेन स्तनमुकुलयोरुपरि स्पृशेत् ॥२८॥ वार्यमाणश्च त्वमपि मां परिष्वजस्व ततो नैवमाचरिष्यामीति स्थित्या परिष्वञ्जयेत्, स्वं च हस्तमानाभिदेशात्प्रसार्य प्रसार्य निवर्तयेत् क्रमेण चैनामुत्सङ्गमारोप्याधिकमधिकमुपक्रमेताप्रतिपद्यमानां च भीषयेत् २९

एवमालिङ्गनताम्बूलचुम्बनालापैर्जातपरिचयाऽनिर्वदन्ती, गृहाणेति याचितं नायकेन निदध्यात्स्थापयेत् , तथा युक्तामिति । निदधतीमुत्तरीये वा निबध्नतीम् , आच्छुरितेन पूर्वोक्तेन, स्तनमुकुलयोरिति । मुकुलग्रहणमतिस्पर्शनिवृत्त्यर्थं बालत्वाद्, वार्यमाणश्चेति । स्पर्शनस्थित्या व्यवस्थया परिष्वञ्जयेत् , स्थितिमाह-त्वमपीति । आनाभिप्रदेशादिति । नाभिप्रदेशं यावत् , प्रसार्य प्रसार्य निवर्तयेदिति । वीप्साऽत्र क्षान्त्यर्थम्, प्रसार्य प्रसार्येत्यर्थः, क्रमेणेति । न सहसोत्सङ्गमारोपयेद् , अधिकमधिकमिति । नखदशनपदैरप्रतिपद्यमानामधिकोपक्रमं भीषयेत् ॥ २७॥ २८॥ २९॥

कथमित्याह—

अहं खलु तव दन्तपदान्यधरे करिष्यामि स्तनपृष्ठे च नखपदम् आत्मनश्च स्वयं कृत्वा त्वया कृतमिति ते सखीजनस्य पुरः कथयिष्यामि सा त्वं किमत्र वक्ष्यसीति बालविभीषिकाभिर्बालप्रत्यायनैश्च शनैरेनां प्रतारयेत् ॥ ३०॥ द्वितीयास्यां तृतीयास्यां च

१७४	सटीके कामसूत्रे	[३ अधिकरणे,

रात्रौ किञ्चिदधिकं विस्रम्भितां हस्तेन योजयेत् ॥ ३१ ॥

अहमिति । आत्मनश्च स्वयं कृत्वा दन्तपदं नखपदं च, किमसौ प्रतिपत्स्यते सखीजनो नवोढादुश्चेष्टितादन्यत्रेत्येतद्बालविभीषिका, अस्मिन्वचनानुष्ठाने तु नाहमेवं करिष्यामीति, बालप्रत्यायनमर्थोक्तं, शनैरेनां प्रतारयेत्, कार्याभिमुखीं कुर्यादिति, एतत्प्रथमायां रात्रौ विस्रम्भणं, तस्मात्किञ्चिदधिकं द्वितीयायां रात्रौ, तृतीयायां च हस्तेन योजयेदिति । कक्षोरुजघनेषु हस्तस्पर्शसम्बन्धिनीं कुर्यात् ॥ ३० ॥ ३१ ॥

हस्तेन योजनोपायमाह—

सर्वाङ्गिकं चुम्बनमुपक्रमेत ॥ ३२ ॥

सर्वाङ्गिकमिति । ललाटनयनादिषु विचुम्ब्यमाना पर्याकुला सर्वमभ्युपगच्छति ॥ ३२ ॥

हस्तयोजनविधिमाह—

ऊर्वोश्चोपरि विन्यस्तहस्तः संवाहनक्रियायां सिद्धायां क्रमेणोरुमूलमपि संवाहयेत् ॥ ३३ ॥ तत्र निवारिते संवाहने को दोष इत्याकुलयेदेनाम् ॥ ३४ ॥ तच्च स्थिरीकुर्यात् तत्र सिद्धायां गुह्यदेशाभिमर्शनं रशनावियोजनं नीवीविस्रंसनं वसनपरिवर्तनमूरुमूलसंवाहनं चैते चास्यान्यापदेशाः ॥ ३५ ॥ युक्तयन्त्रां रञ्जयेद् न त्वकाले व्रतखण्डनमनुशिष्याच्च ॥ ३६ ॥ आत्मानुरागं दर्शयेद्, मनोरथांश्च पूर्वकालिकाननुवर्णयेदायत्यां च तदानुकूल्येन प्रवृत्तिं प्रतिजानीयात् सपत्नीभ्यश्च साध्वसमवच्छिन्द्यात् ॥ ३७ ॥ कालेन च क्रमेण विमुक्तकन्याभावामनुद्वेजयन्नुपक्रमेतेति कन्याविस्रम्भणम् ॥ ३८ ॥

ऊर्वोरिति । तत्रायं क्रमः—प्रथमं पूर्वकायस्य संवाहनक्रिया, तस्यां सिद्धायामूरुमूले, आकुलयेत् चुम्बनाच्छुरितकैः, तच्चेति । यत्पूर्वाभ्युपगतं संवाहनं तच्च स्थिरीकुर्यात् क्षान्त्यर्थं, तत्रेति । ऊरुमूलसंवाहने सिद्धायां गुह्यदेशाभिमर्शनं, संवाहनव्यपदेशेन रसनावियोजनाद्यपि कुर्यात्, पुनरूरुमूले संवाहनग्रहणमपरित्यागार्थं, गुह्यस्पर्शहेतुत्वाद्, एत इति । गुह्यस्पर्शनादयो व्यापाराः, अस्येति : नायकस्य, अन्यापदेशा इति । त्रिरात्रादर्वागन्यमपदिश्य कर्तव्या न तु व्रतखण्डनमधिकृत्येत्यर्थः, युक्तयन्त्रां च चातुर्थिकहोमादूर्ध्वं रञ्जयेदिति । रञ्जन-

२ अध्याये ] कन्याविस्रम्भणप्रकरणम् । १७५

मनुद्वेज्य सुखोत्पादनम्, अनुशिष्याद्, चातुःषष्टिकान्योगान् शिक्षयेद्, आत्मानुरागं च दर्शयेद् इङ्गिताकाराभ्याम्, मनोरथान् पूर्वकालीनाननुवर्णयेद्, ये ये तस्यामधरपानादयश्चिन्तिताः, आयत्यामिति। अनागतकाले तदानुकूल्येन प्रवृत्तिं प्रतिजानीयाद्, 'यदाह भवती तन्मया विधातव्यमिति, सपत्नीभ्यः साध्वसमवच्छिन्द्याद्, यद्यधिविन्ना स्यात्, कालेन च गच्छता मुक्तकन्याभावां युवतीमनुद्वेजयन्नुपक्रमेत, तदाऽप्ययमेव क्रमः स स्फुटः कर्तव्यः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥३८॥

उक्तमुपसंहरन्नाह—
भवन्ति चात्र श्लोकाः—

एवं चित्तानुगो बालामुपायेन प्रसाधयेत् ।
तथाऽस्य साऽनुरक्ता च सुविस्रब्धा प्रजायते ॥ ३९ ॥

एवमिति । चित्तानुग इति । चित्ताभिप्रायं बुद्ध्वा, उपायेनेति । युक्त्या, प्रसाधयेद्विश्वासयेत्, किमेवं स्यादित्याह—तथेति । सुविस्रब्धा सती, अनुरक्ता प्रजायत इति योज्यम् ॥ ३९ ॥

तत्रापि विशेषमाह—

नात्यन्तमानुलोम्येन न चातिप्रातिलोम्यतः ।
सिद्धिं गच्छति कन्यासु तस्मान्मध्येन साधयेत् ॥ ४० ॥

नात्यन्तमिति । सिद्धिं सुखं, तत्र तदानुलोम्येन प्रवृत्तौ स एवोत्तरकालमपि मार्गः स्यात्, ततश्चास्य स्वेच्छाविघातात्तद्विषया सिद्धिः, प्रातिलोम्येनातिप्रवृत्तौ तु तदानीमेव विरक्तत्वात्कथं तद्विषया सिद्धिः ? तस्मान्मध्येनोपायेन साधयेत् ॥ ४० ॥

विस्रम्भणं किंफलमिति ? आह—

आत्मनः प्रीतिजननं योषितां मानवर्धनम् ।
कन्याविस्रम्भणं वेत्ति यः स तासां प्रियो भवेत् ॥ ४१ ॥

आत्मन इति । वर्धनमिति । उपचारस्य तथाविधत्वात् , कन्यानामिति वक्तव्ये, योषिद्ग्रहणं प्रथमसमागमे सर्वविषयमिदमिति दर्शनार्थं, तत्परिज्ञानफलमाह—प्रियो भवेदिति ॥ ४१ ॥

अतिलज्जाऽन्वितेत्येवं यस्तु कन्यामुपेक्षते ।
सोऽनभिप्रायवेदीति पशुवत्परिभूयते ॥ ४२ ॥
सहसा वाऽप्युपक्रान्ता कन्याचित्तमविन्दता ।
भयं वित्रासमुद्वेगं सद्यो द्वेषं च गच्छति ॥ ४३ ॥