कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ अध्याये ] उपगूहनविचारप्रकरणम् । ८७

रणेनोर्ध्वदेशपार्श्वभागेनाक्रामन्ती यथा जघनस्थलं संश्लिष्टं स्यात्, तद् वामदक्षिणभेदाद् द्विविधम्, वेष्टयन्ती चेति । बहिर्नीव्या द्वितीयोरुदेशपार्श्वभागमानमयेच्चरणमित्यर्थः, तदपि वामदक्षिणभेदाद् द्विविधम्, द्वाभ्यां च यदाऽऽक्रमणमूर्ध्ववेष्टनं वा तदुभयमपि वृक्षाधिरूढकमङ्गैवान्तर्गतं, सामान्यविधिमाह— तत्पृष्ठसक्तैकबाहुरिति । नायकपृष्ठे लतावेष्टनवल्लग्न एको बाहुर्वामो दक्षिणो वा यस्याः, द्वितीयेन बाहुनाऽस्य स्कन्धभागमवनमयन्ती, ईषदिति । अनुरागकालत्वाद् मन्दानि रतान्तखिन्नानि सीत्कृतादीनि यस्या इत्यर्थः, अनेन संप्रयोगसंस्कारमाह, अत्र सीत्कृतं सीत्करणमेव, कूजितस्य लक्षणं वक्ष्यति, चुम्बनार्थमेव न रामणीयकदर्शनार्थम्, अनारुह्यापि तस्य संभवाद्, अधरपल्लवचुम्बनं तु नानारुह्येति प्रयोगफलम्, वृक्षाधिरूढकमिति पूर्ववत् ॥ १७ ॥

तदुभयं स्थितकर्म ॥ १८ ॥

तदुभयं स्थितकर्मेति । ऊ(१)र्ध्वस्थितयोर्यत्र योगः स्याद्, द्वाभ्यां रागजननार्थं तावदिदं कर्म ॥ १८ ॥

शयनगतावेवोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं च ससंघर्षामिव घनं संस्वजेते तत्तिलतण्डुलकम् ॥ १९ ॥

शयनगतावेवेति । अत्रोरुव्यत्यासं भुजव्यत्यासं चेति क्रियाविशेषणम्, व्यत्यासो विपर्यासः, तत्र वामपार्श्वसुप्तायाः स्त्रिया उर्वन्तरे दक्षिणपार्श्वे सुप्तः पुमान्वाममूरुम्, दक्षिणकक्षान्तरे च वामभुजं प्रवेशयेद्, योषिदपि पुंस इत्येको व्यत्यासः, इतरपार्श्वसुप्तायाः स्त्रिया उर्वन्तरे वामपार्श्वे सुप्तः पुरुषो दक्षिणोरुं वामकक्षान्तरे च दक्षिणभुजं प्रवेशयेद्, योषिदपि पुंस इति द्वितीयो व्यत्यासः, द्वितीयस्य संघर्षार्थमिव घनं निरन्तरं संस्वजेते स्त्रीपुंसावुपगूह्येते इति । तिलतण्डुलकमिति । ऊरुभुजानां तनुस्थानां तिलतण्डुलानामिवोर्ध्वस्थित्या संमिश्रणात् ॥ १९ ॥

रागांधावनपेक्षितात्ययौ परस्परमनुविशत इवोत्सङ्गगतायामभिमुखोपविष्टायां शयने वेति क्षीरजलकम् ॥ २० ॥

अनपेक्षितात्ययाविति । रागान्धत्वादनपेक्षितास्थिभङ्गदोषौ परिष्वजमानौ परस्परमनुप्रविशत इव, बाहुयन्त्रेणातिपीडनान्मृतिव-

---

(१) रागवृद्धिसमयात् प्राक् स्थितयोर्नायकयोरित्येवार्थः, "तदुभयं रागकाले" । २।१। इति सूत्रस्वरसात् ।

८८	सटीक कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

ण्डाविव क्षीरोदकवच्च तादात्म्यं प्रतिपद्येते इव, यथोक्तम्—

'भावासक्ताः कामुकाः कामिनीनामिच्छन्त्यङ्गेष्वम्भसीव प्रवेष्टुम्' इति,

कथमिदं निष्पद्यत इत्याह—उत्सङ्गगतायामिति । नायकोत्सङ्गे बहिरूरु वित्यस्याभिमुखमुपविष्टायां सत्याम्, अत्र कक्षयोर्यथायोगं संश्लिष्टमुभयोर्बाहुयन्त्रं स्यात्, शयने वेति। पार्श्वसुप्तयोरित्यर्थः, तिलतण्डुलकं पुनरत्रैव ॥ २० ॥

तदुभयं रागकाले ॥ २१ ॥

तदुभयमिति । रागस्य वृद्धत्वात्तत्काल एव द्रष्टव्यम्, संप्रयोगकालविशेषश्च रागकालः, यत्र पुंसः स्थिरलिङ्गता, स्त्रियाश्च क्लिन्नसंबाधता, तत्र च यन्त्रयोगात्प्राग्यथोक्तमेवालिङ्गनम्, यन्त्रयोजनेन तु संवेशनप्रकारानुरोधाद्योज्यम् ॥ २१ ॥

इत्युपगूहनयोगा बाभ्रवीयाः ॥ २२ ॥

बाभ्रवीया इति । बाभ्रव्येन प्रोक्ता उपगूहनप्रकाराः ॥ २२ ॥

सुवर्णनाभस्य त्वधिकमेकाङ्गोपगूहनचतुष्टयम् ॥ २३ ॥

सुवर्णनाभस्य बाभ्रवीयादुपगूहनाष्टकादनेन विकल्पवर्गस्याधिक्यं दर्शयति, एकाङ्गोपगूहनचतुष्टयं संप्रयोगकाल इति वर्तते, एकेनाङ्गेन सजातीयस्याङ्गस्य प्राधान्येन संश्लेषणात्तथोक्तम् ॥ २३ ॥

तत्रोरुसंदंशेनैकमूरुमूरुद्वयं वा सर्वप्राणं पीडयेदित्यूरूपगूहनम् ॥ २४ ॥

एकमूरुमूरुद्वयं वेति । पार्श्वसुप्तस्य पुंसः स्त्रियश्चात्र विशेषाभावाद् द्वयोरपि प्रयोक्तृत्वम्, यस्योरुस्थलमतिविपुलं स प्रयोक्तेति केचित्, सर्वप्राणमिति क्रियाविशेषणम्, अतिपीडनं हि मांसलस्थानेऽत्यन्तसुखकारि स्यात् ॥ २४ ॥

घनेन जघनमवपीड्य प्रकीर्यमाणकेशहस्ता नखदशनप्रहणनचुम्बनप्रयोजनाय तदुपरि लङ्घयेत्तज्जघनोपगूहनम् ॥ २५ ॥

जघनेन जघनमिति । पार्श्वशयनेन वराङ्गेन साधनं बाडवकेनापीडयेत्येकः प्रकारः, जघनेन यन्त्रस्यायोगे योगे वा जघनमवपीडयेति द्वितीयः, तत्र स्त्रीजघनस्यातिशृङ्गारत्वात्सैव शोभते, विशेषतो विपुलजघना, प्रकीर्यमाणकेशहस्तेति प्रयोगसंस्कारः, नखादीनि स्वेच्छया प्रयोक्ष्यामीति, तत्प्रयोजनं तु फलम्, उपरि लङ्घयेन्नायकस्योपरि तिष्ठेदित्यर्थः ॥ २५ ॥