विषयानुक्रमः ।

	पृ०	पृ०
५ अध्याये
५७ लाभाविशेषाः प्रकरणम्	३०८	३१६
६ अध्याये
५८ अर्थानर्थानुबन्धसंशयवि-चारा वेश्याविशेषाः,,	३१६	३२८

७ अधिकरणे

	पृ०	पृ०
१ अध्याये
५९ सुभगङ्करणं प्रकरणम्	३२९	३३३
६० वशीकरणम् ,,	३३३	३३५
६१ वृष्ययोगाः ,,	३३५	३३८
२ अध्याये
६२ नष्टरागप्रत्यानयनम्,,	३३८	३४२
६३ वृद्धियोगाः ,,	३४२	३४३
६४ चित्रयोगाः ,,	३४३	३४५
शास्त्रोपसंहारः	३४५	३४६

कामशास्त्रसमाप्तिः ।

---

अत्र शास्त्रे-

अधिकरणानि ७
अध्यायाः ३६
प्रकरणानि ६४
सूत्राणि १६६४
श्लोकाः—१२५०

<!-- Blank or illustration plate: Page 12 -->

श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं-

कामसूत्रम् ।

यशोधरकृतया जयमङ्गलाख्यया व्याख्यया समेतम् ।

---

साधारणनामके प्रथमेऽधिकरणे

प्रथमोऽध्यायः।

नमो धर्मार्थकामेभ्यस्तत्कामेभ्यो नमो नमः।
त्रिवर्गमोक्षकामेभ्योऽकामेभ्यस्त्वमितं नमः॥

वात्स्यायनीयं किल कामसूत्रं व्याख्यायि तत् कैश्चिदिहान्यथैव।
तस्माद्विधास्ये जयमङ्गलाऽऽख्यां टीकामिमां सर्वविदं प्रणम्य॥

इह चत्वारो वर्णा (१)ब्राह्मणादयः, चत्वारश्चाश्रमा ब्रह्मचारी, गृहस्थो, (२)वैखानसो, भिक्षुरिति, तत्र ब्राह्मणादीनां गृहस्थानां मोक्षस्यान(३)भिमतत्वात् (४)त्रिवर्गः पुरुषार्थः, तत्रापि धर्मार्थयोर्हेतुत्वात्काम एव फलभूतः प्रकृष्टः पुरुषार्थ इति कामवादिनः, स चोपायं विना न भवतीति तदुपायमाचिख्यासुराचार्य(५)मल्लनागः पूर्वाचार्यमतानुसारेण शास्त्रमिदं प्रणीतवान् ।

ननु तद्धेतुत्वादङ्ग्धर्मार्थावेवोपादेयौ, तौ च शास्त्रविहितौ ? सत्यम्,

---

( १ ) आदिशब्दात् क्षत्रियवैश्यशूद्रा ग्राह्याः । तथा चामरः “वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः, विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा” इति ।
( २ ) वानप्रस्थः । “वैखानसो वानप्रस्थ” इति विश्वः ।
( ३ ) यद्यपि निरतिशयसुखादिरूपे मोक्षे कस्यापि नानभिमतत्वं सम्भवति विशेषतो ब्राह्मणानां, “ब्राह्मणस्य च देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय चे” त्यादिश्रीभागवतादिप्रामाण्यात्, तथाऽपि प्रकृतशास्त्राधिकारिताऽवच्छेदककोटौ मोक्षानभिमतत्वाभ्युपगमादित्यमुक्तिः ।
( ४ ) “त्रिवर्गो धर्मकामार्थैर्”त्यमरः ।

२ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

तद्धेतुत्वेऽप्युपायान्तरापेक्षत्वात्(१)संप्रयोगपराधीनः कामः, सम्प्रयोगश्चोपायमपेक्षते, उपायपरिज्ञानं च कामशास्त्राद्, न धर्मार्थशास्त्राभ्याम् । वक्ष्यति च प्रयोजनवाक्यम्—"संप्रयोगपराधीनत्वात्स्त्रीपुंसयोरुपायमपेक्षते" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. २२ । "सा चोपायप्रतिपत्तिः (२)कामसूत्रादिति" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. २३ । तत्रोपायोऽभिधेयः, तत्प्रकाशनं कामशास्त्रेण क्रियमाणं प्रयोजनम्, अन्यथा कथं प्रतिपत्तिः शास्त्राद् ? अनधीतशास्त्राणां तु तच्छास्त्रोपायपरिज्ञानं स्वतोऽसम्भवात् परोपदेशात्स्यात्, परोपदेशश्चेत्कथं न शास्त्राभ्युपगमः, तथा चेदमुपायपरिज्ञानं तद् घुणाक्षरकल्पं; सम्यक्करणोयवर्जनीयापरिज्ञानात्, ततश्चोपायबाहुल्यात्तैर्नागरिकैरनागरिका नागरिकाः क्रियन्ते, तथा चोक्तम्—

'यदविज्ञातशास्त्रेण कदा चित्साधितं भवेत् ।
न चैतद् बहु मन्तव्यं घुणोत्कीर्णमिवाक्षरम्' ॥ इति ।

यदपि कामशास्त्रविदां केषां चिद् व्यवहाराकौशलम्, तत्तेषामेव दोषो न शास्त्रस्य, प्रतिपत्तिदोषाच्च शास्त्रानर्थक्यं सर्वत्र तुल्यम् , न हि चिकित्साऽऽद्यर्थेषु शास्त्रेषु सर्वे तद्विदः पथ्याहारादिकं सेवन्ते, तस्मात्तदर्थिनो ये भक्तिश्रद्धाऽन्वितास्तेऽपि शास्त्रप्रयोजनहेतवः ।

तत्र देवतानमस्कारपूर्वकं शास्त्रप्रणयनमविघ्नितप्रसरं भवतीत्याह—

धर्मार्थकामेभ्यो नमः ॥ १ ॥

अर्थशब्दस्याजाद्यदन्तत्वेऽपि न पूर्वनिपातः, धर्मस्या(३)भ्यर्हितत्वाद्, वक्ष्यति च—"(४)पूर्वः पूर्वो गरीयान्" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. १४ । इति ॥ १ ॥

---

( १ ) स्त्रीपुंसयोर्विशेषसामान्यकामहेतुः सम्बन्धविशेषः, स च रताख्याभ्यन्तरसम्भोगसमागमाख्यबाह्यसम्भोगप्रभेदाभ्यां सम्भोगपरपर्यायायतनसम्प्रयोगनामा विशेषकामहेतुः, स्त्रीपुंसान्योन्यसाक्षात्काररूपाङ्गसम्प्रयोगनामा सामान्यकामहेतुश्चेति द्विप्रकारः सम्प्रयोगः ।
( २ ) सूत्रलक्षणं च—"लघूनि सूचिताथानि स्वल्पाक्षरपदानि च । सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिण" इत्यभियुक्तोक्तमूह्यम् ।
( ३ ) वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४ । ३ । ९८ । इत्यत्र पूर्वनिपातितवासुदेवपदादभ्यर्हितेतराजाद्यदन्तस्य पूर्वनिपातः, इत्यर्थकत्वा "दजाद्यदन्तम् । २ । २ । ३३ । इतिसूत्रस्येति भावः ।