कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२०८	सटीके कामसूत्रे	[ ४ अधिकरणे,

परिचारकैः शुचिभिराज्ञाऽधिष्ठितैरनुमतेन क्रयविक्रयकर्मणा सारस्यापूरणं तनूकरणं च शक्त्या व्ययानाम् ॥ ५२ ॥

शुचिभिरिति । अर्थोपधाशुद्धैरात्माधिष्ठितैर्न स्वतन्त्रैः, अनुमतेन युक्तेन, क्रयविक्रयकर्मणेति । वणिज्याधर्मेण, सारस्यापूरणं द्रव्यस्याभिवर्धनं, तनूकरणं चेति । कृशीकरणं, शक्त्या व्ययानामिति । कार्यवशाद्यदि व्ययस्य महत्ता स्यात्तदा कृशं सारं कुर्यादित्यर्थः ॥५२॥

आगते प्रकृतिस्थाया एव प्रथमतॊ दर्शनं दैवतपूजनमुपहाराणां चाहरणमिति प्रवासचर्या ॥ ५३ ॥

आगते चेति । प्रवासात्प्रत्यागते नायके, प्रकृतिस्थाया इति । प्रवासवेषावस्थाया एव प्रथमतॊ दर्शनं स्यात्स्वरूपख्यापनार्थं, न पुनरागत इत्यात्मानं प्रसाधयेद्, देवतापूजनं सह परिजनेन, उपहाराणाम् = उपयाचितानाम्, आहरणं दानं देवताभ्यः ॥ ५३ ॥

प्रकरणद्वयोपसंग्रहार्थमाह—
भवतश्चात्र श्लोकौ—

सद्वृत्तमनुवर्तेत नायकस्य हितैषिणी ।
कुलघोषा पुनर्भूवा वेश्या वाऽप्येकचारिणी ॥ ५४ ॥

सदिति । शोभनं वृत्तं प्रत्यक्षे प्रोषिते च, यदुक्तं-'हितैषिणी न कपटेनानुवर्तनम्, इति दर्शनार्थम्, अस्मिन्वृत्ते नायिकात्रयमधिकृत्याह—कुलयोषेति । कन्यैवोढा कुलयोषित्युच्यते, ॥ ५४ ॥

वृत्तानुवर्तने फलमाह—

धर्ममर्थं तथा कामं लभन्ते स्थानमेव च ।
निःसपत्नं च भर्तारं नार्यः सद्वृत्तमाश्रिताः ॥ ५५ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे भार्याऽधिकारिके चतुर्थेऽधिकरणे एकचारिणीवृत्तं प्रवासचर्या च प्रथमोऽध्यायः ।

धर्ममिति । स्था'=प्रतिष्ठानं, निःसपत्नं=निष्कण्टकम् ॥५५॥

इति प्रवासचर्या त्रयस्त्रिंशं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां भार्याऽधिकारिके चतुर्थेऽधिकरण एकचारिणीवृत्तं प्रवासचर्या च प्रथमोऽध्यायः ।

२ अध्याये ] सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तप्रकरणम् । २०९

द्वितीयोऽध्यायः।

सैव यदा सपत्नीभिर्युज्यते, तदा कथं वर्तितव्यमिति ? सपत्नीषु ज्येष्ठावृत्तमुच्यते, तत्र सापत्न्यकारणमाह—

जाड्यदौःशील्यदौर्भाग्येभ्यः प्रजाऽनुत्पत्तेराभीक्ष्ण्येन दारिकोत्पत्तेर्नायकचापलाद्वा सपत्न्यधिवेदनम् ॥ १ ॥

जाड्येति । जाड्यात्=शाठ्याद्, दौःशील्याद्=चारित्रखण्डनात्, प्रजाऽनुत्पत्तेर्वन्ध्यत्वाद्, आभीक्ष्ण्येनेति । पौनःपुन्येन दुहितुरुत्पादादित्येतानि स्त्रीगतानि कारणानि, नायकचापलादिति। नायकस्येन्द्रियलौल्यात् , सपत्न्यधिवेदनं सपत्नीलाभः ॥ १ ॥

तदादित एव भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन परिजिहीर्षेत् ॥२॥

तदिति । तस्मादादित एवादावेव यद्वोढा भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन यथाक्रमं जाड्यादित्रयं परिहर्तुमिच्छेद्, नायकचापल वैदग्ध्यख्यापनेनैव ॥ २ ॥

प्रजाऽनुत्पत्तौ च स्वयमेव सापत्न्ये चोदयेत् ॥ ३ ॥

प्रजाऽनुत्पत्तौ स्वयमेवान्यथा तेन कर्तव्यमेव, सापत्न्ये चोदयेत्, कुरु विवाहमिति, दारिकोत्पत्तावप्ययमेव क्रमः, स्त्रीपरिग्रहस्य पुत्रफलकत्वात् ॥ ३ ॥

अधिविद्यमाना च यावच्छक्तियोगादात्मनोऽधिकत्वेन स्थितिं कारयेत् ॥ ४ ॥

अधिविद्यमानेति । सापत्न्ये युज्यमाना न त्वधिविन्ना, यावच्छक्तीति । यावती शक्तिस्तदपेक्षयाऽऽत्मनः स्थितिं कारयेद्, अधिकत्वेनेति । सपत्न्याः सकाशादाधिक्येनेत्यर्थः ॥ ४ ॥

अधिविन्ना तु किं कुर्यादित्याह—

आगतां चैनां भगिनिकावदीक्षेत ॥ ५ ॥

आगतामिति । सपत्नीं भगिनिकावत् कनीयसीमिव भगिनीम्, अल्पे कन् ॥ ५ ॥

नायकविदितं च प्रादोषिकं विधिमतीव यत्नादस्याः कारयेत् ॥६॥

नायकविदितमिति । यथा नायको जानात्यनया कारितमिति, प्रादोषिकं प्रदोषभवं संस्कारम्, अतियत्नादनिच्छन्त्या अपि तस्याः स्नेहख्यापनार्थं परिचारिकया कारयेत् ॥ ६ ॥

सौभाग्यजं वैकृतमुत्सेकं वाऽस्या नाद्रियेत ॥ ७ ॥

२७ का० सू०

२१० सटीक कामसूत्रे [ ४ अधिकरणे,

सौभाग्यजं वैकृतं यदहंकृत्य व्याहृतम्, औत्सुक्यमुत्सेकं चित्तवि-
कारं नाद्रियेत नापेक्षेत, अभिभवभयात् ॥ ७ ॥

भर्तरि प्रमाद्यन्तीमुपेक्षेत ॥ ८ ॥

भर्तेरीति । भर्तृविषये प्रमाद्यन्तीं प्रमादं यान्तीमुपेक्षेत, अनेनव स्खलितदोषेण दौर्भाग्यं स्यादिति ॥ ८ ॥

यत्र मन्येतार्थमियं स्वयमपि प्रतिपत्स्यत इति तत्रैनामादरत-
एवानुशिष्यात् ॥ ९ ॥

यत्रेति । यस्मिन्प्रमादे मन्येत, नायकसंभोगार्थमियं कृत्वा सपत्नी स्वयमेव प्रतिपत्स्यते प्रमादो माभूदिति, तत्रैनां स्नेहख्यापनार्थमादरतो-ऽनुशिष्यात्पुनर्मा कार्षीरिति ॥ ९ ॥

नायकसंश्रवे च रहसि विशेषानधिकान्दर्शयेत् ॥ १० ॥

नायकसंश्रवे चेति । नायकस्य श्रुतिगोचरे सति, रहसि च यत्रान्यो-न शृणोति, विशेषानिति । कलाविशेषान्, अधिकानिति । ये नायकस्य न दर्शिताः, तद्दर्शने ह्युभावपि स्निह्यतः ॥ १० ॥

तदपत्येष्वविशेषः ॥ ११ ॥

तदपत्येष्विति । अपुत्रया सपुत्राया दर्शयितव्यः ॥ ११ ॥

परिजनवर्गेऽधिकानुकम्पाः ॥ १२ ॥

परिजनवर्ग इति । सपत्न्याः, अधिकानुकम्पा यद्यसौ नायकस्या-प्यभिमतः ॥ १२ ॥

मित्रवर्गे प्रीतिः ॥ १३ ॥

मित्रवर्ग इति । तस्या विवाहकाले यो मित्रवर्गस्तस्मिन्प्रीतिः स्वी-कारार्थम् ॥ १३ ॥

आत्मज्ञातिषु नात्यादरः ॥ १४ ॥

आत्मनो ज्ञातिषु नात्यादरो वचनीयतापरिहारार्थम् ॥ १४ ॥

तज्ज्ञातिषु चातिसंभ्रमः ॥ १५ ॥

तज्ज्ञातिष्विति । सपत्नीज्ञातिष्वतिसंभ्रमोऽत्यादरः स्नेहख्यापना-र्थम् ॥ १५ ॥

बह्वीभिस्त्वधिविन्नाऽव्यवहितया संसृज्येत ॥ १६ ॥

बह्वीभिस्त्वधिविन्ना, सपत्नीभिरव्यवहितयाऽनन्तरया कनीयस्या संसृज्येत विदितशीलत्वात् ॥ १६ ॥

यां तु नायकोऽधिकां चिकीर्षेत्तां भूतपूर्वसुभगया प्रोत्साह्य