सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

Kamasutram of Vatsyayana with Hindi Commentary

महर्षि वात्स्यायन / यशोधर इन्द्रपाद द्वारा

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished353 पृष्ठ

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२३

पृष्ठ 330 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२३

ष्फलमित्यनर्थः, सकाच्चानुरक्ताद्, अमर्षितादिति। कया चिदर्थयुक्त्या प्राक् क्रुद्धाद्, वित्तप्रत्यादानमिति । तेनैव दत्तं प्रतीपमादीयमानमनर्थः, आत्तस्य निष्क्रमणात्, स उभयतो योग उभयतोऽनर्थनामा, उभयतो योगस्य भिन्नविषयत्वाद्, निरनुबन्धपक्षेऽन्तर्भावः ॥ ३२ ॥

संशयोऽत्रास्त्येवेत्याह—

**यत्राभिगमनेऽर्थो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 331 स्कैन

३२४ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

यत्राभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वेति संशयोऽनभिगमने सक्तो-
दास्यति न वेति स उभयतोऽर्थसंशयः ॥ ३७ ॥

यत्रेति। उभयतोयोगे, अभिगमने परस्य, निर्व्यय इति। विना व्ययेन, अनभिगमने सक्त इति। विनाऽभिगमनं दास्यति न वेति, तस्य वशित्वं-न निश्चितं स चोभयतोऽर्थसंशयनामेति ॥ ३७ ॥

यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 332 स्कैन

६ अध्याये ] अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचारप्रकरणम् । ३२५

यत्र परस्याभिगमनेऽर्थो भविष्यतीत्याशंसेत्यन्यतोऽर्थसंशयः सक्तो-
ऽमर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वेत्यन्यतोऽनर्थसंशयोऽयमर्थसंशयानर्थ-
संशयरूप इति, एवं बाभ्रव्यदर्शनेऽपि योज्यम् ॥ ४४ ॥

तेषु सहायैः सह विमृश्य यतोऽर्थभूयिष्ठोऽर्थसंशयः, गुरुरन-
र्थप्रशमो वा ततः प्रवर्तेत ॥ ४५ ॥

तेष्विति । दर्शनद्वयेऽपि शुद्धेषु सङ्कीर्णेषु च, सहायैः पूर्वोक्तैः, यत-
इति । यं गम्यमाश्रित्य,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 333 स्कैन

३२६ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

द्वात्रिंशद्भवन्ति, एवमन्यतो धर्मोऽन्यतोऽर्थानर्थकामः संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथाऽधर्मो धर्मसंशयोऽधर्मसंशयश्चेति द्वात्रिंशद्, एवमन्यतः कामोऽन्यतोऽर्थानर्थधर्माधर्मैस्तत्संशयैश्च संयोजितोऽष्टप्रकारः, तथा द्वेषः कामसंशयो द्वेषसंशयश्चेति द्वात्रिंशत्, समुदायेन षण्णवतिः, विपर्ययेणे तावन्तः, एवमौद्दालकेर्व्यतिषङ्गयोगानां च द्वानवतिशतम्, एवं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 334 स्कैन

६ अध्याये ] वेश्याविशेषप्रकरणम् । ३२७

अत्र भिन्नविषयत्वादन्वन्धो नास्ति संशयस्तु विद्यत इत्याह—

अर्थसंशयमर्थसंशयं च पूर्ववद्योजयेत् संकिरेच्च ॥ ५२ ॥

पूर्ववदिति । एकतोऽर्थसंशयः सर्वतोऽर्थसंशयः, एकतोऽनर्थसंशयः-
सर्वतोऽनर्थसंशय इति द्वौ, पूर्वोक्तौ च द्वाविति चत्वारः शुद्धाः, संकिरे-
च्चेति । सजातीयं त्यक्त्वा, तत्रैकतोऽर्थः सर्वतोऽनर्थ इत्येकः, सर्वतोऽ-
नर्थसंशये च द्वितीयः, एकतोऽर्थः

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३२८ सटीकेकामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

पृष्ठ 335 स्कैन

३२८ सटीकेकामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,

प्रकाशविनष्टा या जीवति मृते वा पत्यौ संग्रहधर्मेण गृहीता कामचारं प्रवर्तते, एताः षड् रूपाजीवायामेवान्तर्भवन्तीति वेश्याविशेषा इति वेशेन सम्पठ्यन्ते ॥ ५४ ॥

सर्वासां चानुरूप्येण गम्याः सहायास्तदुपरांजनमर्थागमोपाया निष्कासनं पुनःसन्धानं लाभविशेषानुबन्धा अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचाराश्चेति वैशिकम् ॥ ५५ ॥

सर्वासामिति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 336 स्कैन

औपनिषदिकं नाम सप्तममधिकरणम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

शास्त्रकार एवाधिकरणसम्बन्धमाह —

व्याख्यातं कामसूत्रम् ॥ १ ॥

व्याख्यातमिति। कामसूत्रमिति। तन्त्रावापात्मकं, साधारणं तु तदङ्गत्वोदुभयात्मकम् ॥ १ ॥

तदुक्तैस्तु विधिभिरभिप्रेतमर्थमनधिगच्छन्नौपनिषदिकमाचरेत् ॥२॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 337 स्कैन

३१० सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

पुनर्नवेति । पुनर्नवा, सहदेवी = दण्डोत्पलकं, सारिवेति उत्पलशा-
रिखा ग्राह्या, कुरण्टकः प्रतीतः, उत्पलपत्रमिति, यदाभ्यन्तरं न बाह्यं,
शेषाणां मूलं, सिद्धमिति । तैलविधानेन पक्वम्, एतैरेव कषायं कल्कं च
कृत्वा, तैलमिति । तिलानाम्, अभ्यञ्जनं सुभगङ्करणम् ॥ ६ ॥

तद्युक्ता एव स्रजश्च ॥ ७ ॥

तद्युक्ता इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 338 स्कैन

१ अध्याये ] सुभगंकरणप्रकरणम् । ३३१

अनुष्ठानविशेषोऽपि क्व वित्तसौभाग्यनिबन्धनमित्याह-प्राप्तयौवनामिति । या बाह्य इवानन्यपूर्वा स्वामिनं परिचरति तां तरुणीमन्यतो वारयेद्रक्षयेद्, यथान्यैर्नाभिगम्येत स्वयन्त्वभिगच्छेदित्यर्थोक्तं, तत इति । तस्यावारितत्वाद्, वामत्वादिति । रक्षणयोगात् कामिनो वारिताः कौतूहलात्प्रतिकूला भवन्ति, ततश्च तेषु लालसीभूतेषु = अत्यन्तं गृध्नुषु,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 339 स्कैन

३३२ सटीके कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

भाषितं तद्दायिनां, पाणिं ग्राहयेदिति । देशप्रवृत्तिरनुसर्तव्या ॥ १६ ॥

तावदर्थमलभमाना तु स्वेनाप्येकदेशेन दुहित्र एतद्दत्तमेनेति ख्यापयेत् ॥ १७ ॥

तावदिति । यावत्प्रमाणं संभाषितमलभमाना पाणिग्रहणादूर्ध्वं, स्वेनापीति । आत्मीयेन, एकदेशेनेति । सम्भाषितार्थपादमात्रक्रमेन दत्तं तावतैकदेशेन संयोज्य ख्यापयेत्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 340 स्कैन

१ अध्याये ] वशीकरणप्रकरणम् । १३३

पाणिग्रह इति । यः पाणिं गृहीतवान्, गृह्णातीति ग्रहः पाणेग्रह इति समासः, अव्यभिचार्य इति । संवत्सरं तेनैव सह वसेत्, तत इति । संवत्सरादूर्ध्वं, यथा कामिनीति । यथेप्सिता कामयते, वेश्याधर्मस्थितत्वात् ॥ २१ ॥

ऊर्ध्वमपि संवत्सरात् परिणीतेन निमन्त्र्यमाणा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 341 स्कैन

३३४ सटीके कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

स्वयं मृताया इति । तस्या एव कार्यकारणाद्, मण्डलकारिकायाः = गृध्र्याः, मण्डलकारिकाया इति, या मण्डलेन पानीये सङ्घशो- भ्रमन्ति ॥ २७ ॥

वज्रस्नुहीगण्डकानि खण्डशः कृतानि मनःशिलागन्धपाषा- णचूर्णेनाभ्यज्य सप्तकृत्वः शोषितानि चूर्णयित्वा मधुना

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

१ अध्याये ] वृष्ययोगप्रकरणम् । ३३५

पृष्ठ 342 स्कैन

१ अध्याये ] वृष्ययोगप्रकरणम् । ३३५


नेन मिश्राः, नागवृक्षं नागकेसरम्, एतत् त्रिविधमनुलेपनं देवगन्धर्वना-
गसत्वेष्वेव योजयेत्, सत्त्वपरिज्ञानं च शास्त्रान्तरादवगन्तव्यम् ॥ ३३ ॥

उष्ट्रास्थि भृङ्गराजरसेन भावितं दग्धमञ्जनं नलिकायां निहि-
तमुष्ट्रास्थिशलाकयैव स्रोतोऽञ्जनसहितं पुण्यं चक्षुष्यं वशीकरणं-
चेत्याचक्षते ॥ ३४ ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 343 स्कैन

३३६ सटीके कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

प्रियालबीजानामिति । अस्थ्यपनीय गृहीतानामित्येको योगः, मोरटाविदार्योरिति द्वितीयः, तत्र, मोरटा = इक्षुमूलम् ॥ ३९ ॥

शृङ्गाटककसेरुकामधूलिकानि क्षीरकाकोल्या सह पिष्टानि सशर्करेण पयसा घृतेन मन्दाग्निनाोत्कारिकां पक्त्वा यावदर्थं भक्षितवाननन्ताः स्त्रियो गच्छतीत्याचार्याः प्रचक्षते ॥ ४० ॥

शृङ्गाटकः प्रसिद्धः,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

१ अध्याये ] वृष्ययोगप्रकरणम् । ३३७

पृष्ठ 344 स्कैन

१ अध्याये ] वृष्ययोगप्रकरणम् । ३३७


सर्पिषो मधुनः शर्कराया मधुकस्य च द्वे द्वे पले मधुरसायाः कर्षः प्रस्थं पयस इति षडङ्गममृतं मेध्यं वृष्यमायुष्यं युक्तरसमित्याचार्याः प्रचक्षते ॥ ४५ ॥

सर्पीति । द्वे द्वे इति । एकैकस्य, मधुरसाया इति । तिक्तवल्लिकायाः प्रस्थं पयस इति । द्वात्रिंशत्पलानि, षडङ्गममिति । सर्पिरादयः षडिति कृत्वा, अमृतं स्वादुत्वाद्, मेध्यं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

इति वृष्ययोगप्रकरणम् ।

पृष्ठ 345 स्कैन

३३८ सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे

तपोयुक्तः प्रयुञ्जीत शिष्टैरनुगतान् विधीन् ।
ब्राह्मणैश्च सुहृद्भिश्च मङ्गलैरभिनन्दितान् ॥ ५१ ॥

इति वृष्ययोगप्रकरणम् ।
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे औपनिषदिके सप्तमेऽधिकरणे सुभगङ्करणं वशीकरणं वृष्ययोगाः प्रथमोऽध्यायः ।

तपोयुक्त इति । प्रयुञ्जीत

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 346 स्कैन

२ अध्याये ] नष्टरागप्रत्यानयनप्रकरणम् । ३३९

मन्दवेगस्येति । यस्योत्पन्नोऽपि रागो न प्रवर्तयति लिङ्गस्यानति-स्तब्धत्वात् तस्यौपरिष्टकेन रागप्रत्यानयनं तेनैव विसृष्टिसुखस्योत्पादनाद्, गतवयस इति । वृद्धस्य, व्यायतस्य चेति । मेदस्विनः, उभयस्यापि ध्वस्तो रागो लिङ्गस्य दुःखेनोत्थाप्यमानत्वात् ताभ्यामेवौपरिष्टकमेव रागप्रत्यानयनं रतयोजने प्रवर्त्तयितव्यमसमर्थत्वात् ॥३॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 347 स्कैन
३४०सटीके कामसूत्रे[ ७ अधिकरणे,

एकामेव लतिकामिति। लताऽऽकारा सीसकादिमयी, प्रमाणवशे-
नेति। लिङ्गस्यायामपरिणाहवशेन वेष्टयेदेकचूडकः ॥ ११ ॥

उभयतो मुखच्छिद्रः स्थूलकर्कशव्रणगुटिकायुक्तः प्रमाणवश-
योगी कट्यां बद्धः कञ्चुको जालकं वा ॥ १२ ॥

उभयत इति। द्वयोः पार्श्वयोः, मुखच्छिद्र इति। येन भागेन लिङ्गं प्रवे-
श्यते तन्मुखन्तद्वद्वयोः पार्श्वयोश्छिद्रं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 348 स्कैन

२ अध्याये ] नष्टरागप्रत्यानयनप्रकरणम् । ३४१

व्यधनविधिमाह—

युवा तु शस्त्रेण छेदयित्वा यावद्रुधिरस्यागमनं तावदुदके तिष्ठेत् ॥ १६॥

युवा तु शस्त्रेणेति। भेदियित्वेत्यनेन कुशलेन बहिश्चर्माकृष्यान्यत्र स्थापयित्वा शिरां त्यक्त्वा तिर्यग् छेदयेद् यथोभयतश्छिद्रम्भवति, उदके तिष्ठेद्रुधिरस्तम्भनार्थम् ॥ १६ ॥

वैशद्यार्थं च तस्यां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 349 स्कैन

३४२ सटीक कामसूत्रे [ ७ अधिकरणे,

मध्येऽस्य द्रोणिका, कण्टकितं कारविल्लसंस्थानन्द्रोणिका तथैव, द्वयोरप्यायामेन योजनं, कङ्कास्थिसमं चतुरस्रन्द्रोणिका तथैव, गजकराकृति तस्य ग्रीवाशिरोऽन्तान्तरभागेन द्रोणिका, अष्टमण्डलक-मणाश्रि तस्योध्वाधःकोणेन द्रोणिका, भ्रमरकंशकटाकृति पार्श्वतः कीलिकायोगाच्च चलचक्रमायामेन द्रोणिका, द्वयोरपि कोणेन प्रवेशनाम्, अन्यानि च योजयेत्,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें