रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

पञ्चमः सर्गः १५६

मद्यतोहेतोस्त्वं मां प्रहरन्नपि मुहूर्तं दयापरः कृपालुर्भूः। तस्मादुपच्छन्दयति प्रार्थयमाने मयि त्वया प्रतिषेधः परिहार स एव रौक्ष्यं पारुष्यम्। तन्न प्रयोज्यं न कर्तव्यम्।

भाषार्थ—मेरे ऊपर प्रहार करने के कारण लज्जित न हों क्योंकि प्रहार करते हुए भी आप मुझ पर दयालु ही रहे। अतः मेरी प्रार्थना को अस्वीकार करके रूक्षता का व्यवहार न करें ॥ ५८ ॥

तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः ।
उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्मान्निगृहीतशापात् ॥ ५६ ॥

अन्वयः—नृसोमः अस्त्रवित् स तथा इति सोमोद्भवायाः पवित्रम् पयः उपस्पृश्य उदङ्मुखः सन् निगृहीतशापात् अस्त्रमन्त्रम् जग्राह ।

तथेति । ना सोमश्चन्द्र इव नृसोमः । उपमितसमासः । पुरुषश्रेष्ठ इत्यर्थः । अस्त्रविदस्त्रज्ञः सोऽजस्तथेति । सोम उद्भवो यस्याः सा तस्याः सोमोद्भवायाः सरितो नर्मदाया पवित्रं पय उपस्पृश्य पीत्वा । उदङ्मुखः सन्निगृहीतशापान्निवर्तितशापात् उपकृतादित्यर्थः । तस्मात्प्रियंवदादस्त्रमन्त्रं जग्राह ।

भाषार्थ—चन्द्रोपम अस्त्रविद्याविशारद राजकुमार अज ने अच्छा कह कर प्रियंवद की बात को मान लिया और चन्द्रमा से उत्पन्न नर्मदा नदी के पवित्र जल से आचमन कर उत्तराभिमुख हो शापमुक्त उस प्रियंवद गन्धर्व से अस्त्र चलाने और लोटाने का मन्त्र सीख लिया ॥ ५९ ॥

एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतुः ।
एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥ ६० ॥

अन्वयः—एवम् अध्वनि दैवयोगात् अचिन्त्यहेतुः सख्य आसेदुषोः तयोः एकः चैत्ररथप्रदेशान् अपरः सौराज्यरम्यान् विदर्भान् ययौ ।

एवमिति । एवमध्वनि मार्गे दैववशादचिन्त्यहेत्वनिर्धार्यहेतुकं सख्यं सखित्वम् । आसेदुषोः प्राप्तवतोस्तयोर्मध्ये एको गन्धर्वश्चैत्ररथस्य कुबेरोद्यानस्य प्रदेशान् । अपरोऽजः, सौराज्येन राजन्वत्तया रम्यान्विदर्भदेशान्ययौ ।

भाषार्थ—मार्ग में दैवयोग से अचिन्त्यहेतुक मित्र को प्राप्त हुए उन दोनों में से एक ( प्रियंवद ) तो चैत्ररथ नामक कुबेर के बगीचे की ओर गया और दूसरे अच्छे शासन के कारण रमणीय विदर्भ देश की ओर गये ॥ ६० ॥

तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे तदागमारूढगुरुप्रहर्षः ।
प्रत्युज्जगाम क्रथकैशिकेन्द्रश्चन्द्रं प्रवृद्धोर्मिरिवोर्मिमाली ॥ ६१ ॥

१६० रघुवंशमहाकाव्ये

**अन्वयः—**नगरोपकण्ठे तस्थिवांसम् तम् तदागमारूढगुरुप्रहर्षः क्रथकैशिकेन्द्रः प्रवृद्धोर्मिः ऊर्मिमाली चन्द्रम् इव प्रत्युज्जगाम ।

तमिति । नगरस्योपकण्ठे समीपे तस्थिवांसं स्थितं तमजं तस्याजस्यागमना-गमनेनारूढ उत्पन्नो गुरुः प्रहर्षो यस्य स क्रथकैशिकेन्द्रो विदर्भराजः । प्रवृद्धोर्मि-रुर्मिमाली समुद्रश्चन्द्रमिव प्रत्युज्जगाम ।

**भाषार्थ—**अपने नगर के बाहर उस युवराज अज के आगमन से अत्यन्त प्रसन्न विदर्भ देश के राजा भोज अज का स्वागत करने के लिए ऐसे गये जैसे लहरीसंयुक्त समुद्र चन्द्रोदय से प्रसन्न होकर उनसे मिलने लिए ऊपर उठता है ।

प्रवेश्य चैनं पुरमग्रयायी नीचैस्तयोपाचरदर्पितश्रीः ।
मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशम् ॥ ६२ ॥

**अन्वयः—**एनम् अग्रयायी नीचैः पुरम् प्रवेश्य प्रीत्या अर्पितश्रीः तथा उपाचरत् यथा तत्र समेतः जनः वैदर्भम् आगन्तुम् अजम् गृहेशम् मेने ।

प्रवेश्येति । एनमजमग्रयायी । सेवाधर्मेण पुरो गच्छन्नित्यर्थः । नीचैर्नम्रः पुरं प्रवेश्य प्रवेशं कारयित्वा प्रीत्याऽर्पितश्रीस्तथा तेन प्रकारेणोपाचरदुपचरितवान् । यथा येन प्रकारेण तत्र पुरे समेतो मिलितो जनो वैदर्भं भोजमागन्तुं प्राघूर्णिकं मेने । अजं गृहेशं गृहपतिं मेने ।

**भाषार्थ—**सेवा से अज के आगे चलते हुए विनम्र राजा भोज अज को नगर में ले जाकर प्रेमपूर्वक अपनी सारी सम्पत्ति से ऐसा व्यवहार किया कि वहाँ आये हुए जन समूह ने यही समझा कि युवराज अज ही गृहस्वामी हैं और विदर्भ नरेश राजा भोज अतिथि हैं ॥ ६२ ॥

तस्याधिकारपुरुषैः प्रणतैः प्रदिष्टां प्राग्द्वारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भाम् ।
रम्यां रघुपतिनिधिः स नवोपकार्याम्बाल्यात्परामिव दशां मदनोऽध्युवास ॥

**अन्वयः—**रघुपतिनिधिः सः प्रणतैः तस्य अधिकारपुरुषैः प्रदिष्टां प्राग्द्वारवेदि-विनिवेशितपूर्णकुम्भाम् रम्याम् नवोपकार्याम् बाल्यात् परां दशाम् इव अध्युवास ।

तस्येति । रघुपतिनिधी रघुकल्पः । रघुतुल्य इत्यर्थः । सोऽजः प्रणतैर्नमस्कृतवद्भिः । तस्य भोजस्याधिकारो नियोगस्तस्य पुरुषैः । प्रदिष्टां प्राग्द्वारस्य वेद्यां विनिवेशितः पूर्णकुम्भो यस्यास्ताम् । रम्यां रमणीयां नवोपकार्यां नूतनं राजभवनम् । मदनो बाल्यात्परां शैशवादनन्तरां दशामिव । यौवनमिवेत्यर्थः । अध्युवासाधिष्ठितवान् । तत्रोषितवानित्यर्थः ।