रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
एकोनविंशः सर्गः ६१७
एकोनविंशः सर्गः ६१७
अन्वयः—तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिका अन्तरितभूमिभिः कुशं तल्पं उटजेन सौधवासं विस्मृतः फलनिस्पृहः तपः सञ्चिकाय ।
अत्रेति । तत्र नैमिषे तीर्थसलिलेन दीर्घिका विहारवापीरन्तरितभूमिभिः कुशैस्तल्पं शय्यामुटजेन पर्णशालया सौधवासं जलमन्दिरं विस्मृतो विस्मृतवान्सः । कर्तरि क्तः । फले स्वर्गादिफले निःस्पृहस्तपः संचितवान् ।
भाषार्थ—वहाँ वे तीर्थ जल के आगे घर में विहार की
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६१८ रघुवंशमहाकाव्ये
वर्षों तक तो उन्होंने स्वयं कुलोचित अधिकार ( प्रजा पालन कर्म ) को किया फिर मन्त्रियों पर राज्य का भार डालकर स्त्रियों में आसक्त होकर जवानी का रस लेने लगे ॥ ४ ॥
कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु ।
ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥ ५ ॥
अन्वयः—कामिनीहचरस्य कामिनः तस्य मृदङ्गनादिषु वेश्मसु
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः
६१९
गौरवादिति । जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद् गुरुत्वाद्धेतोः मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कांक्षितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुण्येन रूषितं छुरितम् अत एव नवदिवाचरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखविलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ।
**भाषार्थ—**वे यदि कभी मन्त्रियों के
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६२० रघुवंशमहाकाव्ये
तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनैर्धौतरागपरिपाटलाधरैः ।
अङ्गनास्तमधिकं व्यलोभयन्नर्पितप्रकृतकान्तिभिर्मुखैः ॥ १० ॥
अन्वयः—तत्र अंगनाः सेकहृतलोचनाञ्जनैः धौतरागपरिपाटलाधरैः । अर्पितप्रकृतिकान्तिभिः मुखैः तं अधिकं व्यलोभयन् ।
तत्रेति । तत्र दीर्घिकास्वङ्गनाः सेकेन हृतं लोचनाञ्जनं नेत्रकज्जलं येषां तैः । रज्यतेऽनेनेति रागो रागद्रव्यं लाक्षादिरागस्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः ६२१
एकोनविंशः सर्गः ६२१
दम् । ‘इच्छा कांक्षा स्पृहेहा तृट्’ इत्यमरः । बकुलद्रुमस्याङ्गनामद्यायित्वात्तुल्या-
भिलाषत्वम् । सोऽपि ताभिरङ्गनाभिरुपहृतं दत्तं मुखासवमपिबत् ।
भाषार्थ—उस एकान्त स्थान में वे स्त्रियाँ अग्निवर्ण का जूठा मदकारी आसव बड़े प्रेम से पीती थीं, जिस प्रकार मौलसिरी का वृक्ष स्त्रियों के मुख को पाने को तरसता है उसी प्रकार उन स्त्रियों के मुख से आसव पीने की इच्छा करनेवाला
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६२२ रघुवंशमहाकाव्ये
इसका फल यह होता था कि उन्हें नाचना सिखाने वाले उनके जो गुरु वहाँ बैठे
रहते थे उनके आगे वे अपनी इस बात पर लजा जाती थीं ॥ १४ ॥
चारु नृत्यविगमे च तन्मुखं स्वेदभिन्नतिलकं परिश्रमात् ।
प्रेमदत्तवदनानिलः पिबन्नत्यजीवदमरालकेश्वरौ ॥ १५ ॥
अन्वयः—च चारुनृत्यविगमे परिश्रमात् स्वेदभिन्नतिलकं तन्मुखं प्रेमदत्त-
वदनानिलः पिबन् अमरालकेश्वरौ अत्यजीवयत् ।
'चार्विति । किच चारु सुन्दरं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः
एकोनविंशः सर्गः
६२३
अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् ।
मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीरवाप सः ॥ १७ ॥
अन्वयः—सः प्रणयिनीः वञ्चयन् अंगुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभंगकुटिलं वीक्षितं च असकृत् मेखलाबन्धनं च अवाप ।
अङ्गुलीति । सोऽग्निवर्णः प्रणयिनीः प्रेयसीर्वञ्चयन्नन्यत्र गच्छन्नङ्गुल्यः किसलयानि तेषामग्राणि तैस्तर्जनं भर्त्सनं भ्रूविभङ्गेन भ्रूभेदेन
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६२४ रघुवंशमहाकाव्ये
से विरह कातर हो जाता था और हाथ में तूलिका लेकर किसी नर्तकी का चित्र बनाने लगता था, उस समय वह नर्तकी स्मरण हो जाती थी और सात्त्विक भाव के कारण उसकी अँगुलियो में पसीना आ जाता था और कूँची फिसल पड़ती थी इस प्रकार वह बड़ी कठिनाई से चित्र वना पाता था ॥ १९ ॥
प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरादायताच्च मदनान्महीक्षितम् ।
**निन्युरुत्सवविधिच्छलेन तं देव्य
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः ६२५
उन्हें मना लेता था । पर जब रात को थकावट के कारण वह उनसे भरपूर प्रेम नहीं करता था तो वे फिर व्याकुल हो उठती थीं ॥ २१ ॥
स्वप्नकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभैत्सुरवदन्त्य एव तम् ।
प्रच्छदान्तगलिताश्रुबिन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥ २२ ॥
**अन्वयः—**स्वप्नकीर्तितविपक्षं तं अवदन्त्यः एव अङ्गनाः प्रच्छदान्तगलिताश्रुविन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैः विवर्तनैः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१२६ रघुवंशमहाकाव्ये
अन्वयः—मया ते वल्लभजनस्य नाम प्राप्य तस्य भाग्यं काङ्क्ष्यते। ननु लोलुपं मम मन इति अङ्गनाः गोत्रविस्खलितं तं ऊचुः।
नामेति। मया ते वल्लभजनस्य प्रियजनस्य नाम प्राप्य तन्नाम्नाह्वानं लब्ध्वा तस्य त्वद्वल्लभजनस्य यद्भाग्यम्। तत्परिहासकारणमिति शेषः। तदपि काङ्क्ष्यते ननु तव मम मनो लोलुपं गृध्नु इत्यनेन प्रकारेण अङ्गनाः गोत्रे नाम्नि
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः [६२७]
और टूटी हुई करधनियाँ पड़ी रहती थीं, उसे देखकर मालूम होता था कि वह विलासी है ॥ २५ ॥
स स्वयं चरणरागमपादधे योषितां न च तथा समाहितः ।
लोभ्यमाननयनः श्लथांशुकैर्मेखलागुणपदैर्नितम्बिभिः ॥ २६ ॥
अन्वयः— स स्वयं योषितां चरणरागं आदधे श्लथांशुकैः नितम्बिभिः मेखलागुणपदैः लोभ्यमाननयनः तथा समाहितः च न ।
स इति ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ६२८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
अन्वयः—सः दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः वधूः नर्मपूर्वं अनुपृष्ठसंस्थितः स्मितमनोज्ञया ह्रीनिमीलितमुखीः चकार।
दर्पणेष्विति । सोऽग्निवर्णो दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः सम्भोगचिह्नानि पश्यन्तीर्वधूर्नर्मपूर्वं परिहासपूर्वमनुपृष्ठं तासां पृष्ठभागे संस्थितः सन् स्मितमनोज्ञया दर्पणगतेन स्वप्रतिबिम्बेन ह्रीनिमीलितमुखीर्लज्जावनतमुखीश्चकार । तमागतं दृष्ट्वा लज्जिता
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः ६२९
मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः ।
विद्म हे शठ ! पलायनच्छलान्यञ्जसेति रुरुधुः कचग्रहैः ॥ ३१ ॥
अन्वयः—मित्रकृत्यं अपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं अनवस्थितं तं प्रियाः हे शठ ! पलायनच्छलानि अञ्जसा विद्म इति ( उक्त्वा ) कचग्रहैः रुरुधुः ।
मित्रेति । मित्रकृत्यं सुहृत्कार्यमपदिश्य व्याजीकृत्य पार्श्वतः प्रस्थितमन्यतो गन्तुमुद्युक्तमनवस्थितमवस्थातुमक्षमं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६३० रघुवंशमहाकाव्ये
संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं पुरोगताः।
वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चक्रुषुस्तमङ्गनाः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं तं अंगनाः पुरोगताः हे कामुक ! तमोवृतः कुतः वञ्चयिष्यसि इति चक्रुषुः ।
संगमायेति । संगमाय सुरताय निशि गूढमज्ञातं चरतीष्टगृहं प्रति गच्छतीति गूढचारी तं चारदूतिकाकथितं चरन्तीति
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः ६३१
तोत्सङ्गाः । व्रणिताधरोक्तत्वादक्षमा इत्यर्थः । तथापि वेणुना वीणया चेत्युभयेन अधरोरुपीड़ाकरिणेत्यर्थः । वीजिताः पीड़िताः शिल्पं वेणुवीणावाद्यादिकं कुर्वन्तीति शिल्पकार्यो गायिकाः । "कर्मण्यण्" इत्यण् । "टिड्ढाणञ्-द्वयसज्दघ्नञ्०" इत्यनेन ङीप् । तं विजिह्मनयनाः कुटिलदृष्टयः सत्यः स्वं चेष्टितं जानन्नपि वृथा नः पीडयतीति साभिप्रायं पश्यन्त्य इत्यर्थः ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| १३२ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
तस्य नीपानां कदम्बकुसुमानां रजसाऽङ्गरागिणोऽङ्गरागवतस्तस्याग्निवर्णस्य प्रमद-
बर्हिणेषून्मत्तमयूरेषु कृत्रिमाद्रिषु विहार एव विभ्रमो विलासोऽभूद्भवत् ।
भाषार्थ—वर्षा में वह कुटज और अर्जुन की माला पहनकर, शरीर में कदम्ब का अङ्गराग लगाकर मतवाले हाथी के समान पर्वतों पर विहार करता था। ३७ ॥
विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः
६३३
सैकतं च सरयूं विवृण्वतीं श्रोणिबिम्बमिव हंसमेखलम् ।
स्वप्रियाविलसितानुकारिणीं सौधजालविवरैर्व्यलोकयत् ॥ ४० ॥
अन्वयः—हंसमेखलं सैकतं श्रोणिबिम्बं इव विवृण्वतीं स्वप्रियाविलसितानुकारिणीं सरयूं सौधजालविवरैः व्यलोकयत् ।
सैकतमिति । किञ्च हंसा एव मेखला यस्य तत्सैकतं पुलिनं श्रोणिबिम्बमिव विवृण्वतीम् । अतएव
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें६३४ रघुवंशमहाकाव्ये
स्ताः । अत्रानिमिषदृष्टित्वं च गम्यते । सर्वसुरतान्तरक्षमास्तापस्वेदापनोदनत्वा-
द्दीर्घकालत्वाच्च सर्वेषां सुरतान्तराणां सुरतभेदानां क्षमाः क्रियार्हाः शिशिररात्र-
यस्तस्याग्निवर्णस्य साक्षितां ययुः । विविक्तकालदेशत्वाद्यथेच्छं विजहारेत्यर्थः ।
भाषार्थ—सब प्रकार की सम्भोगक्रीड़ायोग्य हेमन्त ऋतु की बड़ी-बड़ी रातों
में वह राजभवनों की उन
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंएकोनविंशः सर्गः ६३५
अन्वयः— प्रियाः पयोधरनिषिक्तचन्दनः मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः श्रोणि-लम्बिमणिमेखलः ग्रीष्मवेशविधिभिः तं सिषेविरे।
तमिति। प्रियाः पयोधरेषु स्तनेषु निषिक्तमुक्षितं चन्दने येषु तैर्मौक्तिकैर्ग्रन्थि-तानि प्रोतानि चारुभूषणानि येषु तैः मुक्ताप्रायाभरणैरित्यर्थः। श्रोणिलम्बिन्यो मणिमेखला मरकतादिमणियुक्तकटिसूत्राणि येषु
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| ६३६ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
लिए भिन्न-भिन्न ऋतुओं में भिन्न-भिन्न प्रकार का वेश बनाया करता था। इसलिए उसके वेश को देखकर मालूम पड़ता था कि इस समय कौन सी ऋतु है ॥ ४७ ॥
तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः।
आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥ ४८ ॥
अन्वयः—प्रमत्तम् अपि तं प्रभावतः अन्यपार्थिवाः आक्रमितुं न शेकुः, रतिरागसम्भवः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें