सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ
पृष्ठ 660 स्कैन

अष्टादशः सर्गः
६०१

तस्मिन्प्रयाते परलोकयात्रां जेतर्यरीणां तनयं तदीयम्।
उच्चैः शिरस्त्वाज्जितपारियात्रं लक्ष्मीः सिषेवे किल पारियात्रम् ॥१६॥

अन्वयः—अरीणां जेतरि तस्मिन् परलोकयात्रां प्रयाते उच्चैः शिरस्त्वात् जितपारियात्रं तदीयं तनयं लक्ष्मीः सिषेवे किल ।

तस्मिन्निति । अरीणां जेतरि तस्मिन्नहीनगौ परलोकयात्रां प्रयाते प्राप्ते सति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 661 स्कैन

६०२ रघुवंशमहाकाव्ये

न्याथासुखोपभोगो दुर्लभ इत्याह—सुखोपरोधीति । हि यस्माद्राज्ञां वृत्तं प्रजापाल-
नादिरूपं सुखोपरोधि बहुलत्वात्सुखप्रतिबन्धकम् अतएवोपरुद्धवृत्तम् । कारादिवद्-
सदृशमित्यर्थः । उपरुद्धस्य स्वयमूढभारस्य च सुखं नास्तीति भावः ।

भाषार्थ— शुद्ध चरित्र वाले पारियात्र ने बुद्धिमान् शील को युवराज बनाने पर ही सुख भोगना आरम्भ किया, क्योंकि राजा रहते हुए उन्हें इतने अधिक काम थे कि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 662 स्कैन

अष्टादशः सर्गः
६०३

ततः परं वज्रधरप्रभावस्तदात्मजः संयति वज्रघोषः ।
बभूव वज्राकरभूषणायाः पतिः पृथिव्याः किल वज्रनाभः ॥ २१ ॥

**अन्वयः—**ततः परं वज्रधरप्रभावः संयति वज्रघोषः वज्रनाभः तदात्मजः वज्राकरभूषणायाः पृथिव्याः पतिः बभूव किल ।

तत इति । ततः परं वज्रधरप्रभाव इन्द्रतेजाः संयति सङ्ग्रामे वज्रघोषोऽशनितुल्यध्वनिर्वज्रनाभो नाम तस्योन्नाभस्यात्मजो वज्राणां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 663 स्कैन
६०४रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—उनके पीछे उनके अश्विनीकुमार के समान सुन्दर और सूर्य के समान तेजस्वी पुत्र राजा हुए, जिन्होंने सब देशों को जीतकर अपनी सेना और घोड़ों को समुद्र तट पर ठहराया, इसलिए वृद्धों ने उनका नाम व्युषिताश्व-बहुत दूर तक घोड़ों को ले जाने वाला-रखा ॥ २३ ॥

आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेर्विश्वसहो विजज्ञे ।
**पातुं सहो विश्वसखः समग्रं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 664 स्कैन

अष्टादशः सर्गः ६०५

पितेति । पितृणामनृणः निवृत्तपितॄऋण इत्यर्थः । ( प्रजया पितृभ्यः ) इति श्रुतेः । अतएव कृतो कृतकृत्य इत्यर्थः । 'पिता विश्वसहोऽन्ते वयसि वार्द्धकेऽनन्तान्य-विनाशानि सुखानि लिप्सुः मुमुक्षुरित्यर्थः । आजानुविलम्बिबाहुं दीर्घबाहुम् । भाग्य-संपन्नमिति भावः । तं हिरण्यनाभं राजानं कृत्वा वल्कलवान्बभूव । वनं गत इत्यर्थः।

**भाषार्थ—**अब वे पिता के ऋण से उऋण हो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 665 स्कैन
६०६रघुवंशमहाकाव्ये

उन्होने ब्रह्मिष्ठ नाम के अपने ब्रह्मज्ञानी पुत्र को राज्य दे दिया और स्वयं ब्रह्म प्राप्ति के लिए वन में तप करने चले गये ॥ २८ ॥

तस्मिन्कुलापीडानिभे विपीडं सम्यङ्म्हीं शासति शासनाङ्काम् ।
प्रजाश्चिरं सुप्रजसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥ २९ ॥

अन्वयः—कुलापीडनिभे सुप्रजसि तस्मिन् प्रजेशे शासनाङ्कां महीं विपीडं विधाय सम्यक् शासति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टादशः सर्गः ६०७

पृष्ठ 666 स्कैन

अष्टादशः सर्गः ६०७

अन्वयः—स्पर्शानिवृत्तलौल्यः (अत एव) सखा भावी स वंशकरेण तेन वंशस्थितिं सम्भाव्य त्रिपुष्करेषु उपस्पृशन् त्रिदशत्वं आप ।

वंशेति । स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः तेभ्यो निवृत्तलौल्यो निवृत्ततृष्णः अतएव मघोन इन्द्रस्य सखा मित्रं भावी भविष्यन् । स्वर्गं जिगमिषुरित्यर्थः । ब्रह्मिष्ठो वंशकरणे वंशप्रवर्तकेन तेन पुत्रेण वंशस्थितिं कुलप्रतिष्ठां संभाव्य संपाद्य त्रिषु

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 667 स्कैन
६०८रघुवंशमहाकाव्ये

विद्यायामधिगम्यार्जन्मने जन्मनिवृत्तये मोक्षायाकल्पत समपद्यत । 'क्लृपेः संपद्य-
माने चतुर्थी वक्तव्या' । मुक्त इत्यर्थः ।

भाषार्थ—राजा पुत्र बड़े उदार हृदय वाले थे, वे संसार में फिर जन्म
लेना नहीं चाहते थे इसलिए उन्होंने पृथिवी का भार अपने पुत्र पुष्य को सौंप
दिया और स्वयं महर्षि जैमिनि के शिष्य होकर उनसे योग सीखकर आवागमन
से मुक्त हो गये ॥ ३३ ॥

ततः परं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टादशः सर्गः ६०९

पृष्ठ 668 स्कैन

अष्टादशः सर्गः ६०९

अन्वयः—स्वर्गमिनः तस्य अमात्यवर्गः अनाथदीनाः प्रकृतीः अवेक्ष्य कुलतन्तुं एकं तं ऐकमत्यत् विधिवत् साकेतनाथं चकार ।

स्वरिति । स्वर्गमिनः स्वर्गतिस्य ध्रुवसंधेरमात्यवर्गः । अनाथां नाथहीनां अतएव दीनां शोच्याः प्रकृतीः प्रजा अवेक्ष्य कुलतन्तुं कुलावलम्बनमेकमद्वितीयं तं सुदर्शनमैक मत्याद्विधिवत्साकेतनाथमयोध्याधीश्वरं चकार ।

भाषार्थ—उन स्वर्गगामी राजा के

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 669 स्कैन

३१० रघुवंशमहाकाव्ये

तं राजवीथ्यामभिहस्ति यान्तमाधोरणालम्बितमग्र्यवेशम् ।
षड्वर्षदेशीयमपि प्रभुत्वात्प्रैक्षन्त पौराः पितृगौरवेण ॥ ३९ ॥

अन्वयः—राजवीथ्यां अधिहस्ति यान्तं आधोरणालम्बितं अग्र्यवेशं षड्वर्षदेशीयं अपि तं पौराः प्रभुत्वात् पितृगौरवेण प्रेक्षन्त ।

तमिति । राजवीथ्यां राजमार्गेऽधिहस्ति हस्तिनि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । यान्तं गच्छन्तम् । हस्तिनमारुह्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टादशः सर्गः ३११

पृष्ठ 670 स्कैन

अष्टादशः सर्गः ३११

तपनीयपीठं काञ्चनपीठमसंस्पृशन्तावल्पकत्वादव्याप्तौ सालक्तकौ लाक्षारसावसि-
क्तावस्य सुदर्शनस्य पादौ भूपतयः प्रसिद्धैरुन्नतैर्मौलिभिर्मुङ्कुटैर्ववन्दिरे प्रणेमुः ।
भाषार्थ— उस सिंहासन से उनके पैर लटकते रहते थे क्योंकि छोटे होने के कारण पाद-पीठ तक नहीं पहुँच पाते थे । राजाओं ने अपने प्रसिद्ध मुकुटों से उन महावर लगे पैरों का वन्दन किया ॥ ४१ ॥

मणौ महानील इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 671 स्कैन

३१२ रघुवंशमहाकाव्ये

निर्वृत्तेति। निर्वृत्ता जाम्बूनदपट्टशोभा यस्य तस्मिन्कृतकनकपट्टशोभे ललाटे न्यस्तं तिलकं दधानः स्मेरमुखः स्मितमुखः स राजारिसुन्दरीणां मुखानि तेनैव तिलकेनैव शून्यानि चकार। अखिलमपि शत्रुवर्गमवधीदिति भावः।

भाषार्थ— सुवर्ण का पट्टा बँधे हुए अपने ललाट पर वे स्वयं तिलक लगाते थे और सदा हँसमुख रहते थे पर संग्राम में शत्रुओं को नष्ट करके उन्होंने शत्रुओं की स्त्रियों के मुख

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टादशः सर्गः ११३

पृष्ठ 672 स्कैन

अष्टादशः सर्गः ११३

अन्वयः—उरसि अपर्याप्तनिवेशभागा ( अतएव ) प्रौढीभवन्तं उदीक्षमाणा लक्ष्मी संजातसज्जया इव त आतपत्रच्छायाच्छलेन उपजुगूह ।

उरसीति । उरस्यपर्याप्तो निवेशभागो निवासावकाशो यस्याः सा अतएव प्रौढीभविष्यन्तं वर्धिष्यमाणमुदीक्षमाणा प्रौढवपुष्मान्भविष्यतीति प्रतीक्षमाणा लक्ष्मीः संजातसज्जेव साक्षादालिङ्गितुं लज्जितेव तं सुदर्शनमातपत्रच्छाया-च्छलेनोपजुगूहालिलिङ्ग ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 673 स्कैन

६१४ रघुवंशमहाकाव्ये

उनके वे वंशपरम्परावाले गुण भी बढ़े जो पहले छोटे ही थे और जो प्रजा को बहुत प्यारे लगते थे ॥ ४९ ॥

स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन्निवाक्लेशकरो गुरूणाम्।
तिस्रस्त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः ॥ ५० ॥

अन्वयः— स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन् इव गुरूणामक्लेशकरः ( सन् ) त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं तिस्रः विद्याः पित्र्याः प्रकृतीः च

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

अष्टादशः सर्गः

पृष्ठ 674 स्कैन

अष्टादशः सर्गः
६१५

अथ मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीय-
मनसिजतरुपुष्पं रागबन्धप्रवालम्।
अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजातं
विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ॥ ५२ ॥

अन्वयः—अथ स वनितानां नेत्रनिर्वेशनीयं मधु रागबन्धप्रवालं मनसिजतरुपुष्पं सर्वाङ्गीणम् आकल्पजातं आद्यं विलसितपदं यौवनं प्रपेदे ।

अथेति । अथ स सुदर्शनो वनितानां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 675 स्कैन

३१६ रघुवंशमहाकाव्ये

ते अधिविविदुरधिविन्ने चक्रुः । आत्मना सपत्नीभावं चक्रुरित्यर्थः । 'कृत-
सापत्निकाढ्यूढाधिविन्ना' इत्यमरः ।

इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये
वंशानुक्रमो नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

एकोनविंशः सर्गः ६१७

पृष्ठ 676 स्कैन

एकोनविंशः सर्गः ६१७

अन्वयः—तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिका अन्तरितभूमिभिः कुशं तल्पं उटजेन सौधवासं विस्मृतः फलनिस्पृहः तपः सञ्चिकाय ।

अत्रेति । तत्र नैमिषे तीर्थसलिलेन दीर्घिका विहारवापीरन्तरितभूमिभिः कुशैस्तल्पं शय्यामुटजेन पर्णशालया सौधवासं जलमन्दिरं विस्मृतो विस्मृतवान्सः । कर्तरि क्तः । फले स्वर्गादिफले निःस्पृहस्तपः संचितवान् ।

भाषार्थ—वहाँ वे तीर्थ जल के आगे घर में विहार की

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 677 स्कैन

६१८ रघुवंशमहाकाव्ये

वर्षों तक तो उन्होंने स्वयं कुलोचित अधिकार ( प्रजा पालन कर्म ) को किया फिर मन्त्रियों पर राज्य का भार डालकर स्त्रियों में आसक्त होकर जवानी का रस लेने लगे ॥ ४ ॥

कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु ।
ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥ ५ ॥

अन्वयः—कामिनीहचरस्य कामिनः तस्य मृदङ्गनादिषु वेश्मसु

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 678 स्कैन

एकोनविंशः सर्गः
६१९

गौरवादिति । जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद् गुरुत्वाद्धेतोः मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कांक्षितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुण्येन रूषितं छुरितम् अत एव नवदिवाचरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखविलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**वे यदि कभी मन्त्रियों के

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 679 स्कैन

६२० रघुवंशमहाकाव्ये

तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनैर्धौतरागपरिपाटलाधरैः ।
अङ्गनास्तमधिकं व्यलोभयन्नर्पितप्रकृतकान्तिभिर्मुखैः ॥ १० ॥

अन्वयः—तत्र अंगनाः सेकहृतलोचनाञ्जनैः धौतरागपरिपाटलाधरैः । अर्पितप्रकृतिकान्तिभिः मुखैः तं अधिकं व्यलोभयन् ।

तत्रेति । तत्र दीर्घिकास्वङ्गनाः सेकेन हृतं लोचनाञ्जनं नेत्रकज्जलं येषां तैः । रज्यतेऽनेनेति रागो रागद्रव्यं लाक्षादिरागस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें