सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ
पृष्ठ 481 स्कैन

४२२ रघुवंशमहाकाव्ये

**भावार्थ—**जिस प्रकार वादी और प्रतिवादी एक दूसरे की बात को अपनी बात से काटते हुए जीतने के लिए क्रुद्ध हो जाते हैं उसी प्रकार एक दूसरे के अस्त्र को अपने अस्त्र से काटते हुए अपनी-अपनी विजय प्राप्त करने के लिए अत्यन्त क्रुद्ध हो गये ॥ ९२ ॥

विक्रमव्यतिहारेण सामान्याऽभूद्द्वयोरपि ।
जयश्रीरन्तरा वेदिर्मत्तवारणयोरिव ॥ ९३ ॥

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

द्वादशः सर्गः ४२३

पृष्ठ 482 स्कैन

द्वादशः सर्गः ४२३

अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीमय शत्रवे।
हृतां वैवस्वतस्येव कूटशाल्मलिमक्षिपत् ॥ ९५ ॥

अन्वयः—अथ रक्षः अयःशंकुचितां शतघ्नीं हृतां वैवस्वतस्य कूटशाल्मलिम् इव शत्रवे अक्षिपत् ।

अय इति । अथ रक्षो रावणोऽयसः लोहस्य शङ्कुभिः कीलैश्चितां कीर्णां शतघ्नीं लोहकण्टककीलितयष्टिविशेषताम् । 'शतघ्नी तु चतुस्ताला

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 483 स्कैन

४२४ | रघुवंशमहाकाव्ये

अमोघमिति । एकोऽद्वितीयो धनुर्धरो रामः प्रियायाः शोक एव शल्यं तस्य निष्कर्ष णमुद्धारकं यदौषधं तदमोघं सफलं ब्रह्मं ब्रह्मदेवताकमस्त्रमभिमन्त्रितं बाणमस्मै रावणाय च तद्वधार्थमित्यर्थः । धनुषि संदधे ।

भाषार्थ—अद्वितीय धनुर्धारी राम ने रावण को मारने के लिए धनुष पर वह ब्रह्मास्त्र चढ़ाया जो कभी व्यर्थ

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

द्वादशः सर्गः | ४२५

पृष्ठ 484 स्कैन
द्वादशः सर्गः४२५

बालेति। पतिष्यतः आसन्नपातस्य रक्षःकायस्य रावणकलेवरस्य छिद्यन्त इति छेदाः खण्डाः। कण्ठानां ये छेदास्तेषां परम्परा पङ्क्तिः। वीचिभिर्भिन्ना नानाकृताऽप्सु बालार्कस्य प्रतिमा प्रतिबिम्बमिव रराज। अर्कस्य बालविशेषणमारुण्यसिद्धयर्थमिति भावः।

**भाषार्थ—**रावण के शिर कटकर गिरते हुए ऐसे अच्छे लगते थे जैसे चञ्चल लहरों में प्रातःकाल के सूर्य का

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 485 स्कैन

४२६ रघुवंशमहाकाव्ये

मदस्रावी कपोलों को छोड़कर रस लेने के लिए उनके पीछे-पीछे दौड़ पड़े॥१०२॥

यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्य-
मापृच्छय राघवमनुष्ठितदेवकार्यम्।
नामाङ्करावरणशराङ्कितकेतुयष्टि-
मूर्ध्वं रथं हरितसहस्रयुजं निनाय ।। १०३ ।।

अन्वयः—हरेः यन्ता सपदि संहृतकार्मुकज्यं अनुष्ठितदेवकार्यं राघवं आपृच्छय नामाङ्करावणशराङ्कितकेतुयष्टि हरितसहस्रयुजं रथं ऊर्ध्वं निनाय ।

यन्तेति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः ४२७

पृष्ठ 486 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४२७

सकर्मकत्वम्। अस्ति च धातूनां क्रियान्तरोपसर्जन कस्वार्थाभिधायकत्वम्। यथा 'कुसूलान्पचति' इत्यादावादानक्रियागर्भः पाको विधीयत इति।
इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया
व्याख्यया समेतो महाकविकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये
रावणवधो नाम द्वादशः सर्गः॥ १२॥

भाषार्थ—राम ने रावण

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 487 स्कैन

४२८ रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—इसके बाद विमान में चढ़कर उस आकाश में चलते हुए जिसका गुण शब्द है गुणी एवं राम कहलाने वाले भगवान् विष्णु समुद्र को देखकर अपनी प्रिया सीता से यह कहने लगे ॥ १ ॥

वैदेहि पश्यमलयाद्विभक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिम् ।
छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम् ॥ २ ॥

अन्वयः—हे वैदेहि ! आमलयात् मत्सेतुना विभक्तं फेनिलं अम्बुराशि छायापथेन विभक्तं शरत्प्रसन्नं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः ४२६

पृष्ठ 488 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४२६

पुत्रों ने उस घोड़े की खोज करने के लिए सारी पृथ्वी को खोद डाला। उसी से यह समुद्र इतना बड़ा लम्बा चौड़ा बन गया। इसलिए यह हम लोगों का पूज्य है॥ ३ ॥

गर्भं दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद्वृद्धिमत्राश्नुवते वसूनि ।
अविन्धनं वह्निमसो बिभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन ॥ ४ ॥

अन्वयः—अर्कमरीचयः अस्मात् गर्भं दधति अत्र वसूनि वृद्धिं अश्नुवते, असौ अविन्धनं वह्निं बिभर्ति, अनेन

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 489 स्कैन
४३०रघुवंशमहाकाव्ये

नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा ।
अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥ ६ ॥

अन्वयः—युगान्तोचितयोगनिद्रः पुरुषः लोकान् संहृत्य नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन प्रथमेन धात्रा संस्तूयमानः (सन्) अमुम् अधिशेते ।

नाभीति । युगान्ते कल्पान्त उचिताः परिचिता योगाः स्वात्मनिष्ठैव निद्रेव निद्रा यस्य । पुरुषः सो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः ४३१

पृष्ठ 490 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४३१

अन्वयः—आदिभवेन पुंसा रसातलात् प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः भुवः प्रलय-प्रवृद्धं अस्य अच्छं अम्भः मुहूर्तं वक्त्राभरणं बभूव।

रसातलादिति। आदिभवेन पुंसाऽऽदिवराहेण रसातलात्प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः कृतोद्धरणक्रियायाः। विवाहक्रिया च व्यज्यते। भुवो भूदेवतायाः प्रलये प्रवृद्धमस्याब्धेरच्छमम्भो मुहूर्तं वक्त्राभरणं लज्जारक्षणार्थं मुखावगुण्ठनं बभूव।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 491 स्कैन

४३२ रघुवंशमहाकाव्ये

ससत्त्वमिति । अमी तिमयो मत्स्यविशेषाः तदुक्तम्—"अस्ति मत्स्यस्ति-
मिर्नाम शतयोजनमायतः" इति विवृताननत्वाद्व्यात्तमुखत्वाद्धे तोः । आननं
विवृत्येत्यर्थः । ससत्त्वं मत्स्यादिप्राणिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमीलयन्तश्च-
ञ्चुपुटानि सङ्घट्टयन्तः सन्तः सरन्ध्रैः शिरोभिर्जलप्रवाहानूध्वं वितन्वन्ति ।
जलयन्त्रक्रीडासमाधिर्व्यज्यते ।

भाषार्थ—यह देखो, ये बड़ी-बड़ी मछलियाँ पहले अपना-अपना मुंह
खोलकर

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः | ४३३

पृष्ठ 492 स्कैन
त्रयोदशः सर्गः४३३

अन्वयः—तव अधरस्पर्धिषु विद्रुमेषु सहसोर्मिवेगात् पर्यस्तम् ऊर्ध्वाङ्कुर-प्रोतमुखं एतत् शंखयूथम् कथंचित् अपक्रामति ।

तवेति । तवाधरस्पर्धिषु अधरसदृशेष्वित्यर्थः । विद्रुमेषु प्रबालेषु सहसोर्मिवेगात्पर्यस्तं प्रोत्क्षिप्तमूर्ध्वाङ्कुरैर्विद्रुमप्ररोहैः प्रोतमुखं स्यूतवदनमेतच्छङ्खानां यूथं वृन्दं कथञ्चित्क्लेशादपक्रामति बिलुम्ब्यापसरतीत्यर्थः ।

भाषार्थ—देखो

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 493 स्कैन
४३४रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—हे आयताक्षि ! वेलानिलः केतकरेणुभिः ते आननं सम्भावयति बिम्बाधरबद्धतृष्णम् मां मण्डलकालहानेः अक्षमं वेत्ति इव ।

वेलेति । हे आयताक्षि ! ‘वेला स्यात्तीरनीरयोः’ इति विश्वः । वेलानिलः समुद्रतीरवायुः केतकरेणुभिस्ते आननं सम्भावयति । किमर्थमित्यपेक्षायामुत्प्रेक्षते—बिम्बाधरे बद्धतृष्णं मां मण्डनेनाभरणक्रियया कालहानिर्विलम्बतया अक्षममसहमानं कर्मणि षष्ठी । कालहानिमसहमानं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 494 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४३५

ओर तो देखो, दूर चले आने के कारण यह जंगलों से भरी हुई भूमि ऐसी दिखाई दे रही है मानों समुद्र से अभी निकल पड़ी हो ॥ १८ ॥

क्वचित्पथा सञ्चरते सुराणां क्वचिद्घनानां पततां क्वचिच्च ।
यथाविधो मे मनसोऽभिलाषः प्रवर्त्तते पश्य तथा विमानम् ॥ १९ ॥

अन्वयः— ( हे देवि ! ) विमानं मे मनसः अभिलाषः यथाविधः प्रवर्त्तते, तथा पश्य, क्वचित् सुराणां क्वचित् घनानां क्वचित्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 495 स्कैन

४३६ रघुवंशमहाकाव्ये

उद्भिन्नविद्युद्वलयो घनस्ते द्वितीयमाभरणं वलयमामुखतीवार्पयतीव । चण्डी-
त्वनेन कोपनशीलत्वाद्व्रीतः क्षिप्रं त्वां मुञ्चति मेघ इति व्यज्यते ।
भाषार्थ—हे प्रिये ! जब तुम कौतुकवश अपना हाथ विमान से बाहर
निकालकर बादल को छूने लगती हो तो तुम्हारे मणिबन्ध चारों तरफ बिजली
चमक जाती है उस समय मालूम पड़ता है मानो वह बादल तुम्हारे हाथ में
दूसरा कंकण पहना रहा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः । ४३७

पृष्ठ 496 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः । ४३७

त्वं रक्षसा भीरु ! यतोऽपनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे ।
अदर्शयन्वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवाभिः ॥ २४ ॥

अन्वयः—हे भीरु ! त्वं रक्षसा यतः अपनीता, तं मागं वक्तुं अशक्नुवत्यः एताः लताः आवर्जितपल्लवाभिः शाखाभिः अदर्शयन् ।

त्वमिति । हे भीरु भयशीले ! “ऊङुतः” इत्यूङ् । ततो नदीत्वात्संबुद्धौ ह्रस्वः । त्वं रक्षसा रावणेन यतो येन मार्गेण । सार्वविभक्तिकस्तसिः । अपनीताऽपहृता तं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 497 स्कैन

४३८
रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—देखो, सामने जो यह माल्यवान् नामक पर्वत की गगनस्पर्शी ऊँची चोटी दिखाई पड़ रही है, वहाँ जब बादलों ने नया जल बरसाना आरम्भ किया था, तब तुम्हारे न रहने से मेरी आँखें भी जल बरसाने लगी। अर्थात् यहाँ बरसते हुए मेघों को देखकर तुम्हारे लिए मैं खूब रोया था ॥ २६ ॥

गन्धश्च धाराहतपल्वलानां कादम्बमर्धोद्गतकेसरं च।
स्निग्धाश्च केकाः शिखिनां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

त्रयोदशः सर्गः ४३९

पृष्ठ 498 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४३९

आसारेति । अथ शृङ्गे विभिन्नकोशैर्विकसितकुड्मलैर्र्नवकन्दलैः कन्दली-
पुष्पैररुणवर्णैरासारेण धारासंपातेन । 'धारासंपात आसारः' इत्यमरः । सिक्तायाः
क्षितेर्बाष्पस्य धूमवर्णस्य योगाद्धेतोर्विडम्ब्यमानाऽनुक्रियमाणा ते विवाहधूमेनारुणा
लोचनश्रीः सादृश्यात्स्मर्यमाणेति शेषः । मामक्षिणदपीडयत् ।

भाषार्थ—धारा पूर्वक वर्षा होने से भीगी हुई पृथ्वी से जो वहाँ भाप निक-
लती थी उससे कन्दलियों

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 499 स्कैन

४४० रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—स्तनाभिरामस्तबकानि नम्रां तन्वीं इमां तटाशोकलतां त्वत्प्राप्ति-बुद्ध्या परिरब्धुकामः अहं सौमित्रिणा साश्रुः निषिद्धः ।

इमामिति । किंच स्तनवदभिरामाभ्यां स्तबकाभ्यामभिनम्रां तन्वीमिमां तटाशोकस्य लतां शाखामतस्त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या त्वमेव प्राप्तेति भ्रान्त्या परिरब्धु-मालिङ्गितुं कामो यस्य सोऽहं सौमित्रिणा लक्ष्मणेन साश्रुर्निषिद्धः । नेयं सीतेति निवारितः ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 500
स्थायी लिंक
पृष्ठ 500 स्कैन

त्रयोदशः सर्गः ४४१

पर तो तुमने अपनी पतली कमर पर घड़े लेकर छोटे-छोटे आम के वृक्षों को सींचकर पाला-पोसा था ॥ ३४ ॥

अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः ।
रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—अत्र अनुगोदं मृगयानिवृत्तः तरंगवातेन विनीतखेदः रहः त्वदुत्संगनिषण्णमूर्धा ( सन् अहं ) वानीरगृहेषु सुप्तः स्मरामि ।

अत्रेति । अत्र पञ्चवट्यां गोदा गोदावरी तस्या, समीपेऽनुगोदम् । 'अनुर्यत्समया'' इत्यव्ययीभावः । मृगयाया निवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदो रहो रहसि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा सन्नहं वानीरगृहेषु सुप्तः स्मरामि । वाक्यार्थः कर्म । सुप्त इति यत्तत्स्मरामीत्यर्थः ।

भाषार्थ—मुझे उन दिनों का स्मरण हो रहा है जब मैं यहाँ एकान्त में वेतों की कुञ्जों में तुम्हारी गोद में शिर रखकर सोया करता था और गोदावरी की ठंडी हवा मेरे शिकार के श्रम को मिटाया करती थी ॥ ३५ ॥

भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार ।
तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोर्भीमो मुनेः स्थानपरिग्रहोऽयम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः—यः भ्रूभेदमात्रेण नहुषं मघोनः पदात् प्रभ्रंशयांचकार आविलाम्भ परिशुद्धिहेतोः तस्य मुनेः भौमः स्थानपरिग्रहः अयम् ( अस्ति ) ।

भ्रूभेदेति । यो मुनिर्भ्रूभेदमात्रेण भ्रूभङ्गमात्रेणैव नहुषं राजानं मघोनः पदादिन्द्रत्वात्प्रभ्रंशयाञ्चकार प्रभ्रंशयति स्म । आविलाम्भः परिशुद्धिहेतोः कलुषजलप्रसादहेतोस्तस्य मुनेरगस्त्यस्य अगस्त्योदये शरदि जलं प्रसीदतीत्युक्तं प्राक् । भूमौ भवो भौमः । स्थानपरिग्रह आश्रमोऽयं दृश्यत इति शेषः । भौम इत्यनेन दिव्योऽप्यस्तीत्युक्तम् । परिगृह्यत इति परिग्रहः स्थानमेव इति विग्रहः ।

भाषार्थ—यह देखो, सामने ही उस अगस्त्य मुनि का आश्रम है जिन्होंने केवल भ्रूकुटी टेढ़ी करके ( शाप देकर ) राजा नहुष को इन्द्रपद से गिरा दिया । ये जब उदय होते हैं तब वर्षों का गन्दा जल स्वच्छ हो जाता है ॥ ३६ ॥

त्रेताग्निधूमाग्रमनिन्द्यकीर्तेस्तस्येदमाक्रान्तविमानमार्गम् ।
घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समश्नुते मे लघिमानमात्मा ॥ ३७ ॥

अन्वयः—अनिन्द्यकीर्तेः तस्य आक्रान्त विमानमार्गं हविर्गन्धि त्रेताग्निधूमाग्रं घ्रात्वा रजोविमुक्तः मे आत्मा लघिमानं समश्नुते ।