माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
माधवकर द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)
( २५० ) माधवनिदान ।
( २५० ) माधवनिदान ।
स्पर्शहानिके लक्षण ।
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् ।
शूकका लेप करनेसे रुधिर दूषित होकर त्वचाके स्पर्शज्ञानको नष्ट करे है ॥
उत्तमाके लक्षण ।
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवाश्च याः ।
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकोऽजीर्णनिमित्तजः ॥ ८ ॥
शूकका वारम्वार लेप करनेसे रक्तपित्त कुपित होकर मूंग उडदके समान लाल
फुन्सी लिंगेन्द्रियमें होयं उसको उत्तमा कहते हैं ये अजीर्णके कारण होती है ॥
शतपोनकके लक्षण ।
छिद्रैरणुमुखैर्लिंगं चितं यस्य समंततः ।
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ॥ ९ ॥
जिस पुरुषके लिंगमें अनेक बारीक छिद्र हो जायँ, यह व्याधि वातशोणितसे
प्रगट होती है इसको शतपोनक कहते हैं ॥
त्वक्पाकके लक्षण ।
वातपित्तकृतो यस्तु त्वक्पाको ज्वरदाहवान् ॥ १० ॥
वातपित्तसे लिंगकी त्वचा पक जाय और उसमें ज्वर दाह होय है ॥
शोणितार्बुदके लक्षण ।
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडिकाभिर्निपीडितम् ।
यस्य वास्तुरुजा चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ॥ ११ ॥
जिस पुरुषकी लिंगेन्द्रियके ऊपर काले लाल फफोले और पिडिका (फुंसियां)
हों वे पीडित हों तथा व्रणके स्थानमें पीडा होय उसको शोणितार्बुद कहते हैं ॥
मांसार्बुदके लक्षण ।
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् ।
मांस दुष्ट होनेसे मांसार्बुद प्रगट होता है ॥
मांसपाकके लक्षण ।
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ।
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् ॥ १२ ॥
जिसकी इन्द्रियका मांस गलजाय और अनेक प्रकारकी पीडा होय यह व्याधि
त्रिदोषज है, इस व्याधिको मांसपाक कहते हैं ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
भाषाटीकासमेत। (२५१)
विद्रधिके लक्षण।
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्द्दिशेत् ॥ १३ ॥
विद्रधिनिदानमें जो सन्निपातविद्रधिके लक्षण कहे हैं वे ही यहां विद्रधिशूकके लक्षण जानने ॥
तिलकालकके लक्षण।
कृष्णानि चित्राण्यथ वा शूकानि सविषाणि तु ।
पातितानि पचंन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ॥ १४ ॥
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यंते यस्य देहिनः ।
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान्विद्यात्तिलकालकान् ॥ १५ ॥
काले अथवा चित्रविचित्र रंगकेसे विषशूकोंके लेप करनेसे तत्काल सर्व लिङ्ग पक जाय तथा सब मांस तिलके सदृश काला होकर गलजाय, इस त्रिदोषोत्पन्न व्याधिको तिलकालक कहते हैं ॥
असाध्य शूकदोषके लक्षण।
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः ।
विद्रधिश्च न सिद्ध्यंति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥ १६ ॥
तिस शूकदोषमें मांसार्बुद, मांसपाक, विद्रधि और तिलकालक ये चार असाध्य हैं ॥
इति श्रीपण्डितदत्तराममाथुरनिर्मितमाधवार्थबोधिनीमाधुरीभाषाटीकायां
शूकदोषनिदानं समाप्तम् ॥
अथ कुष्ठनिदानम् ।
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च ।
भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम् ॥ १ ॥
व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् ।
शीतोष्णलंघनाहारान्क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम् ॥ २ ॥
घर्मश्रमभयार्त्तानां द्रुतं शीतांबुसेविनाम् ।
अजीर्णाध्यशनानां च पंचकर्म्मापचारिणाम् ॥ ३ ॥