कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)
Kamasutram of Vatsyayana with Hindi Commentary
महर्षि वात्स्यायन / यशोधर इन्द्रपाद द्वारा
| २७४ | सटीके कामसूत्रे | [ ६ अधिकरणे |
|---|
नस्पर्धी, स्वभावतस्त्यागी, राजनि महामात्रे वा सिद्धः, दैवप्रमाणः, वित्तावमानी, गुरूणां शासनातिगः, सजातानां लक्ष्यभूतः, सवित्तः, एकपुत्रः, लिङ्गी, प्रच्छन्नकामः, शूरः, वैद्यश्चेति ॥ १० ॥
गमनाहा गम्याः, अर्हे कृत्यप्रत्ययः, ते द्विविधाः-केवलाथीः केवलः प्रीतिरहितोऽर्थो येभ्य इति, प्रीतियशोऽर्थाश्च र्तियशसी अर्थः प्रयोजनं येभ्योऽर्थस्त्वानुषङ्गिकः, स्वतन्त्रो
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्ताप्रकरणम् । २७५
प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतोऽधिगम्याः ॥ ११ ॥
प्रीतीति । यतो गुणवद्भ्य एव प्रीतियशश्च भवति ॥ ११ ॥
यच्चोक्तमुभयोरपि गुणागुणान्वैशिके वक्ष्याम इति तानाह-तत्र नायकमधिकृत्याह--
महाकुलीनः, विद्वान्, सर्वसमयज्ञः, कविः, आख्यानकुशलः, वाग्मी, प्रगल्भः, विविधशिल्पज्ञः, वृद्धदर्शी, स्थूललक्षः, महोत्साहः, दृढभक्तिः, अनसूयकः, त्यागी,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२७६ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी, गुणेष्वनुरक्ता न तथाऽर्थेषु, प्रीतिसंयोगशीला, स्थिरमतिः, एकजातीया, विशेषार्थिनी, नित्यमकदर्यवृत्तिः, गोष्ठीकलाप्रिया, चेति नायिकागुणाः ॥ १३ ॥
रूपेति । रूपं = वर्णसंस्थानं यच्छोभनं, लक्षणं = सौभाग्यादिसूचकम्, माधुर्यं = प्रियवाक्यत्वं, तयोर्गः स यस्यास्तद्योगिनीति, तेषु गुणेषु नायकसंबन्धिष्वनुरक्ता, न तथाऽर्थेषु तदीयेषु,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] सहायगम्यागम्यगमनकारणचिन्ताप्रकरणम् । २७७
सत्स्वपि गुणेषु दोषान्तरयोगादगम्या इत्यगम्यचिन्तामाह—
क्षयी, रोगी, कृमिशकृद्, वायसास्यः, प्रियकलत्रः, परुषवाक्, कदर्यः, निर्घृणः, गुरुजनपरित्यक्तः, स्तेनः, दम्भशीलः, मूलकर्मणि प्रसक्तः, मानापमानयोरनपेक्षी, द्वेष्यैरप्यर्थहार्यः, अतिलज्जः, इत्यगम्याः ॥ १६ ॥
क्षयीति । क्षयः=राजयक्ष्मा, रोगशब्दः सामान्यवाच्यपि लोकप्रसिद्ध्या
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंपञ्चाशत्तमं प्रकरणम् ॥
२७८ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
यमाश्रित्य कार्यं साधयति, खेदः=परिश्रमः संप्रयोगो हि जीविका तत्र चाकृतखेदा सहसा क्व चित्क्व चित्प्रवृत्ता विमर्दं न सहेत, धर्मः अकिञ्चनविद्वद्ब्राह्मणाभिगमनाद्, यशः कस्यां चित्तिथौ कामसत्रप्रदानाद्, अनुकम्पा अकामयमानायां त्वयि म्रियेऽहमित्येवंवादिनि दया भवति, सुहृद्वाक्यं मम प्रीतिकरः समायातस्तेन सहाद्य शयितव्यमिति, ह्रीः,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] गम्योपावर्त्तनप्रकरणम् । २७९
उपेति। स्वयमनुपावर्त्तितेन नायकेनाभिगन्तुं प्रार्थिता न सहसा प्रतिजानीयात् तत्क्षणमेव नाङ्गीकुर्यादित्यर्थः, सुलभावमानित्वात्, तथा- चोक्तं "सुलभामवमन्यते, दुर्लभाभिकाङ्क्षत इति प्रायोवादः," पुनःपुन- रुपमन्त्र्यमाणा तु प्रतिजानीयादित्यर्थोक्तम् ॥ २१ ॥
यदा तु तामुपावर्त्तयेत्तदाऽयं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२८० सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
आयतस्य प्रीतिकौतुकजननं किञ्चिद् द्रव्यजातं स्वयमिदम-
साधारणोपभोग्यमिति प्रीतिदायं दद्यात् ॥ २६ ॥
प्रीतिकौतुकजननमिति । यत्प्रीतिं जनयति तस्मै हितत्वात्, कौतुकं-
चादृष्टपूर्वत्वाद् , द्रव्यजातं, स्वयमिति। अनुरागख्यापनार्थं नान्येन,
असाधारणेति। भवत एवेदमुपभोगार्हं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] गम्योपावर्त्तनप्रकरणम् । २८१
तच्च कथं ? योजयेदित्याह—
प्रीतिदायैरूपन्यासैरुपचारैश्च केवलैः ॥
गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम् ॥ ३१ ॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणे सहायगम्यागम्य-
गमनकारणचिन्ता गम्योपावर्त्तनं प्रथमोऽध्यायः ।
प्रीतिदायैरिति । प्रीत्यर्थं यानि दीयन्ते, उपन्यासैः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२८२ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे
सा तु गम्येन नातिप्रीयेत प्रसह्म च दुहितरमानयेत् ॥ ४ ॥
सा त्विति । सत्या कृतका वा, नातिप्रीयेत नातिस्निह्येद्, अयमु-
पदेशो यदि प्रीयेत कार्यमेव हन्यादित्यर्थः, अप्रीयमाणाया व्यापारमा-
ह—प्रसह्य च दुहितरमानयेदिति । गम्यमभिभूय कार्यवशाद् गम्यान्त-
रं नयेदित्यर्थः ॥ ४ ॥
तत्र तु
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८३
आलिङ्गनं, च ॥ ९ ॥
व्यवाय इति। व्यवाये = मैथुने, नायकसम्बन्धिनि, तदुपचारेषु मैथु-
नोपचारेषु च सरकताम्बूलादिषु, विस्मयोऽननुभूतपूर्वं सर्वमेतदिति,
चतुःषष्ट्यां पाञ्चालिक्यां शिष्यत्वं, तद्विज्ञाय कर्तव्यं शिक्षय मामिति,
योगानामिति। चातुःषष्टिकानां तेनोपदिष्टानामाभीक्ष्ण्येनानुयोगः, पश्चा-
त्तस्मिन्नेव नायके पुनर्योजना, येनायमवगच्छेदस्मत्सुखार्थमेवास्या यत्न-
इति,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२८४ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
अनुरागस्यावचनमाकारतस्तु दर्शयेन्मदस्वप्नव्याधिषु तु निर्वचनं, श्लाघ्यानां नायककर्मणां च ॥ ११ ॥
अनुरागस्येति। जातरागाऽस्मिकामयस्व मामिति, न वाच्यं लज्जापरिहारार्थं, कथमनुरागं ख्यापयेदित्याह—आकारतस्तु दर्शयेद्, यथा जानाति कामातुरेति, तत्राप्यपरिज्ञाने मदस्वप्नव्याधिषु निर्वचनं, कृतमत्ता कृतसुप्ता च ब्रूयाद्, अगत्या व्याधिमपदिशेद्,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें१ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८५
१ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८५
व्याधिः शत्रुबर्बाधत इति ॥ १६ ॥
गुणतः परस्याकीर्तनं, न निन्दा समानदोषस्य, दत्तस्य धारणम् ॥ १७ ॥
गुणतः परस्याकीर्तनम्, अन्यथाऽन्यासक्तेति जानीयात्, समानदोषस्येति । नायकेन तुल्यदोषस्यान्यस्य न निन्दा, मा भूदेतद्वारेण मां जुगुप्सत इत्यस्याशङ्का, दत्तस्य तेन दत्तस्य खर्परखण्डस्यापि ग्रहणम् ॥
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२८६ सटीके कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
काले द्रष्टव्यं, परिमित इति। बहुभक्षणे प्रायशो वेश्यानां दोषवत्त्वात्, तत्रापि स्निग्धं, न रूक्षं, ज्वरकारित्वादूक्षस्य ॥ २१ ॥
गीते च नामगोत्रयोर्ग्रहणं, ग्लान्यावुरसि ललाटे च करं-
कुर्वीत ॥ २२ ॥
गीते चेति। गीते प्रस्तुते, विष्णुमित्रो वात्सगोत्र इति प्रस्तुत्य गा-तव्यमित्यर्थः,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८७
स्वमिति द्रव्यं, नायकसंबन्धि, आत्मीयं वा स्थापनपालनाभ्याम-विशेषेण पश्येत् ॥ २८ ॥
तेन विना गोष्ठ्यादीनामगमनमिति ॥ २९ ॥
तेनेति । नायकेन विना गोष्ठ्यादीनामगमनं, यदि गमनं तेनैव, तत्र गोष्ठी सखीभिस्सह, आदिशब्दाद् घटोद्यानादयः ॥ २९ ॥
निर्माल्यधारणे श्लाघोच्छिष्टभोजने च ॥ ३० ॥
निर्माल्येति । स्वकीयं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें| २८८ | सटीक कामसूत्रे | [ ६ अधिकरणे, |
|---|
मूलेति । नियतं मयि वशीकरणमूलिका त्वया प्रयुक्ता, येन तव विधेयाऽस्मीत्याशङ्का कार्या, नैवमहं क्व चिदेवं प्रवृत्तेति ज्ञापनार्थम्॥३६॥
तदभिगमने च जनन्या सह नित्यो विवादः ॥ ३७ ॥
तदभिगमन इति । नायकमनुगच्छन्तीं किं मां धारयसीति, मात्रा सह नित्यं कृतककलहोऽनुरागप्रकटनार्थः ॥ ३७ ॥
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८९
२ अध्याये ] कान्ताऽनुवृत्तप्रकरणम् । २८९
चेन्न, तदीयजनसमक्षे सफलत्वात्, प्रवासचर्यायामुक्तमपि चैतत्प्रायशः-
कुलयोषितस्तद्, इदं तु वेश्याया एवेति; अलंकारस्य, प्रतिषेधः =
अधारणम्, मङ्गलं शङ्खवलयादि त्वपेक्ष्यम्, प्रोषितस्य मङ्गलापे-
क्षया तावन्मात्रं धार्यमित्यर्थः ॥ ४४ ॥
स्मरणमतीतानां, गमनमीक्षणिकोपश्रुतीनां, नक्षत्रचन्द्रसूर्यता-
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२९० सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
प्रथमसमागमनन्तरं चैतदेव वायसपूजावर्जम् ॥ ५२ ॥
नायकेन सह यः प्रथमः समागमस्तदनन्तरमेतत्कामपूजाऽऽदिकमनुष्ठेयं सम्भवाद्, वायसपूजावर्जं तस्या असम्भवात् ॥ ५२ ॥
प्रत्यक्षे परोक्षे च वृत्तमाह--
सक्तस्य चानुमरणं ब्रूयात् ॥ ५३ ॥
सक्तस्य चेति । अनुमरणं ब्रूयात् , स्वर्याते न मया जीवितव्यमिति, सक्तो
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंइति कान्ताऽनुवृत्तं द्विपञ्चाशत्तमं प्रकरणम् ॥
३ अध्याये ] अर्थागमोपायप्रकरणम् । २९१
तदेवाकृतकं कृतकं च कामलक्ष्म दर्शयन्नाह--
कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ति त्यजन्ति च ।
कर्षयन्त्योऽपि सर्वार्थान्ज्ञायन्ते नैव योषितः ॥ ५७ ॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे वैशिके षष्ठेऽधिकरणे कान्ताऽनुवृत्तं द्वितीयोऽध्यायः ।
कामयन्त इति । अकृतकं कामयन्ते पुरुषं,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें२९२ सटीक कामसूत्रे [ ६ अधिकरणे,
यैरुपायैरादीयमानेऽप्यर्थे नार्थपरता ज्ञायते तानुपायानाह—
अलंकारभक्ष्यभोज्यपेयमाल्यवस्त्रगन्धद्रव्यादि व्यवहारिषु कालिकमुद्धार्यमर्थप्रतिनयनेन तत्समक्षम् ॥ ४ ॥
अलंकारेति। भक्ष्यं = लड्डुकादि, भोज्यम् = अन्नादि, कृतमकृतं वा, पेयं = सुरादि, वस्त्रं, चतुर्विधं-त्वक्फलकृमिरोमजं, गन्धः = कुङ्कुमादिः, माल्यं = ग्रथितकुसुमादि,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३ अध्याये ] अर्थागमोपायप्रकरणम् । २९३
३ अध्याये ] अर्थागमोपायप्रकरणम् । २९३
तथेति । यथा स्वद्रव्यस्य दाहादिना नाशस्तथा याचितालंकाराणां-कार्यवशादन्यतो मार्गितानां, नायकालङ्काराणां तेन स्थापितानां, दाहादिना नाशे प्रकाशितेऽवश्यं प्रयच्छति, स्वकीयं च न मृगयते, प्रणिधिभिरिति । परिचारकमुखा ये नायकेन प्रणिहितास्तैर्व्ययस्य निवेदनं,-नायकाग्रतस्त्वामभिगन्तुमस्याः सरकताम्बूलादिभिरियान् व्यय उत्थित इति ॥ ९ ॥
तदर्थमृणग्रहणं, जनन्या सह तदुद्भवस्य व्ययस्य विवादः ॥१०॥
तदर्थमिति । नायकनिमित्तव्ययार्थम्, ऋणग्रहणं, तत्समक्षमित्यर्थाद्, जनन्येति । ऋणं किमिति गृह्णासि कथं त्वया शोधयितव्यम् ? इत्यभिदधत्या मात्रा सह, तदुद्भवस्य नायकसंबन्धिनः कृते नात्मीयस्य, विवादः कर्तव्यः किं तवाहमेवात्मानमपि विक्रीय शोधयिष्यामीति, तेन तथाविधं दृष्ट्वाऽवश्यं ददातीत्यर्थः ॥ १० ॥
सुहृत्कार्येष्वनभिगमनमनभिहारहेतोः ॥ ११ ॥
सुहृत्कार्येष्विति । नायकमित्रोत्सवादिष्वनभिगमनं कार्यमाहूयमानयाऽपि नायकेन शब्द्यमानयाऽपि, कारणमाह—अनभिहारहेतोरिति । अभिहारः = उपायनं, तन्मम नास्तीति ॥ ११ ॥
तैश्च पूर्वमाहृता गुरवोऽभिहाराः पूर्वमुपनीताः पूर्वं श्राविताः-
स्युः ॥ १२ ॥
तैश्च पूर्वमाहृता इति । सुहृद्भिरस्माकमप्युत्सवे महान्तोऽभिहाराः-पूर्वमुपनीता इति नायकस्य पूर्वं श्राविताः स्युः, यावदेव सुहृत्कार्यं न संभवति, पूर्वं याचितं हि कार्यकाले प्रयच्छति, यदि न दद्यादवश्यमेव तदानीमनभिगमनम् ॥ १२ ॥
उचितानां क्रियाणां विच्छित्तिः ॥ १३ ॥
उचितानामिति । प्रत्यहं शरीरस्थित्यर्थं क्रियमाणानां, विच्छेदः-कार्यः, येनायमिदानीं शरीरस्थितिरप्यस्या न संभवतीति ॥ १३ ॥
नायकार्थं च शिल्पिषु कार्यम् ॥ १४ ॥
नायकार्थं चेति । नायकादर्थो यस्मिन् कार्ये तत् कार्यं, शिल्पिषु निर्देश्यमिति शेषः, अयमुत्कृष्टः शिल्पी कारयेयं बहु मृगयते, तच्च मम नास्ति यदि त्वं प्रयच्छसि नो चेद्यदा भविष्यति तदा कारयिष्यामीति ॥ १४ ॥
वैद्यमहामात्रयोरुपकारक्रिया कार्यहेतोः ॥ १५ ॥
उपकारक्रिया = उपकारकरणं, कार्यहेतोरिति । इदं तत्कार्यं यदुप-