२ अध्याये ] कन्याविस्रम्भणप्रकरणम् । १७१

वर्याश्चान्धकारे ॥ १० ॥

दीपालोके कौतुकगृहवर्तिनि, विगाढयौवनापूर्वसंस्तुतयोर्भयलज्जाऽभावाद्, बालाऽपूर्वयोरन्धकारे लज्जाऽऽधिक्याद्, विगाढयौवनाऽप्यन्यशुभलक्षणयोगादूढा लघुदोषत्वात् ॥ १० ॥

अङ्गीकृतपरिष्वङ्गायाश्च वदनेन ताम्बूलदानं तदप्रतिपद्यमानां च सान्त्वनैर्वाक्यैः शपथैः प्रतियाचितैः पादपतनैश्च ग्राहयेद् व्रीडायुक्ताऽपि योषिदत्यन्तक्रुद्धाऽपि न पादपतनमतिवर्ततइति सार्वत्रिकम् ॥ ११ ॥

वदनेन ताम्बूलदानमिति। स्वेन मुखेन, चुम्बनक्षान्तेरभिप्रेतत्त्वात्, तदप्रतिपद्यमानामिति । ताम्बूलमगृह्णतीं, सान्त्वनवाक्यैः प्रियाभिधायिभिः, शपथैरिति । मच्छरीरेण शप्ताऽसीति, प्रतियाचितैस्त्वमेतन्मे देहीति, पादपतनेन चान्त्यावस्थायां ग्राहयेद्, यतः स्त्रिया व्रीडात्याजने क्रोधापनयने च न पादपतनादूर्ध्वमुपायोऽस्ति, सार्वत्रिकमिति । न कन्यायामेवान्यस्यामपि भवति ॥ ११ ॥

तद्दानप्रसङ्गेन मृदु विशदमकाहळमस्याश्चुम्बनम् ॥ १२ ॥
तत्र सिद्धामालापयेत् ॥ १३ ॥ तच्छ्रवणार्थं यत्किंचिदल्पाक्षराभिधेयमजानन्निव पृच्छेत् ॥ १४ ॥ तत्र निष्प्रतिपत्तिमित्युद्वेजयन्सान्त्वनायुक्तं बहुश एव पृच्छेत् ॥ १५॥ तत्राप्यवदन्तीं निर्बध्नीयात् ॥ १६ ॥

मृद्विति । यत्र ग्रहणं नास्ति, तस्योद्वेजकत्वाद्, विशदं स्पर्शकरम्, अकाहलमशब्दं सशब्देन लज्जिता स्यात्, तत्र सिद्धां, चुम्बनेनानुकूलामालापयेद् यथा ब्रवीति, अत्रोपायमाह—तच्छ्रवणार्थमिति । आलापश्रवणार्थं, यत्किंचिदिति । दृष्टं श्रुतं वा तदानीम्, अल्पाक्षराभिधेयं सुकथनीयत्वाद्, अजानन्निवेति । अन्यथा विहावयतीति जानीयाद्, निष्प्रतिपत्तिं तूष्णीं स्थितां, सान्त्वनायुक्तं चाटुयुक्तं, निर्बध्नीयाद् अनेनैव क्रमेण ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥

निर्बन्धे विरुज्यतीति चेदाह—

सर्वा एव हि कन्याः पुरुषेण प्रयुज्यमानं वचनं विषहन्ते,
न तु लघुमिश्रामपि वाचं वदन्तीति घोटकमुखः ॥ १७ ॥

सर्वा एवेति । प्रयुज्यमानमिति । पुनः पुनरुच्यमानं विषहन्ते, आविर्भवन्मन्मथत्वाद्, लघुमिश्रामपीति । कतिपयाक्षरामन्यार्थश्लिष्टामपि न वदन्ति, लज्जापरतन्त्रत्वात् ॥ १७ ॥

१७२	सटीक कामसूत्रे	[ ३ अधिकरणे,

अत्र कन्याया आलापयोजनोपायमाह—

निर्बध्यमाना तु शिरःकम्पेन प्रतिवचनानि योजयेत्, कलहे तु न शिरः कम्पयेत् ॥ १८ ॥

निर्बध्यमानेति। शिरःकम्पेनेति। किमिदं जानासीति ? पृष्टा, जानामीत्यूर्ध्वाधः शिरश्चालनेन, न जानामीति तिर्यक् शिरश्चालनेन योजयेद्, धार्ष्ट्यपरिहारार्थं, कलहे त्विति। अस्यामवदन्त्यां यदि कदाचिदर्थयुक्त्या प्रेरणप्रतिप्रेरणादिलक्षणो वाक्कलहो जातस्तस्मिन् किं कुपिताऽसि नेति पृष्टा, न शिरः कम्पयेत् कोपख्यापनार्थम् ॥ १८ ॥

अकलहे तु स्नेहजिज्ञासायामालापयोजनमाह—

इच्छसि मां नेच्छसि वा, किं तेऽहं रुचितो न रुचितो वेति पृष्टा चिरं स्थित्वा निर्बध्यमाना तदानुकूल्येन शिरः कम्पयेत् प्रपञ्च्यमाना तु विवदेत् ॥ १९ ॥

इच्छसि मां नेच्छसि वेति ? वार्तमानिकः प्रश्नः, किं तव रुचितोऽहमरुचितो वेति ? परिणयात्पूर्वकालिकः प्रश्नः, चिरं स्थित्वेति। संकटः प्रश्नः—यदि पूर्वपक्षमाश्रयेयं तदा धार्ष्ट्यं लाघवं च, इतरं चेत्तदा नैष्ठुर्यमिति निर्बध्यमाना नायकेन संकटप्रश्ने किमनुष्ठास्यतीति तस्या निर्बध्यमानाया उभयपक्षाश्रयणमेव युक्तमित्याह—तदानुकूल्येनेति। पूर्वपक्षोत्तरपक्षानुकूल्येनोभयथाऽपि शिरः कम्पयेदित्यर्थः, प्रपञ्च्यमाना त्विति। अनिश्चितार्थप्रकाशनान्नायकेन प्रतार्यमाणा विवदेत, कोपख्यापनार्थं विरुद्धं वदेद्, न मे रुचितोऽसि नेच्छामि त्वामिति ॥१९॥

यदि पूर्वपरिचिता तदाऽऽलापयोजने विधिमाह—

संस्तुता चेत्सखीमनुकूलामुभयतोऽपि विस्रब्धां तामन्तरा कृत्वा कथां योजयेत् ॥२०॥ तस्मिन्नधोमुखी विहसेत् ॥२१॥ तां चातिवादिनीमधिकषिपेद्विवदेत वा ॥२२॥ सा तु परिहासार्थमिदमनयोक्तमिति चानुक्तमपि ब्रूयात् ॥ २३ ॥ तत्र तामपनुद्य प्रतिवचनार्थमभ्यर्थ्यमानां तूष्णीमासीत ॥ २४ ॥ निर्बध्यमाना तु नाहमेवं ब्रवीमीत्यव्यक्ताक्षरमनवसितार्थं वचनं ब्रूयात् ॥२५॥ नायकं च विहसन्ती कदा चित्कटाक्षैः प्रेक्षेतेत्यालापयोजनम् ॥ २६ ॥

संस्तुता चेदिति। सखीमिति। सखीनां मध्ये याऽनुकूला विस्रब्धा, उभयत इति। द्वयोरपि विस्रब्धा विदितपूर्ववृत्तान्तत्वात्, तामन्तरा