वैशेषिक दर्शन (प्रशस्तपाद भाष्य सहित)
Vaisheshika Darshan with Prashastapada Bhashya
by महर्षि कणाद / महर्षि प्रशस्तपाद
Source: चौखम्बा संस्कृत सीरीज · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1950 (origin)
About this granth
The Prashastapada Bhashya (प्रशस्तपादभाष्यम्), also titled Padarthadharmasangraha, is the most influential early work of the Vaisheshika school. Rather than glossing Kanada's sutras one by one, it sets out the system as a whole, examining the shared and distinct properties of the six categories: substance, quality, action, universal, particularity and inherence. Later Vaisheshika and Nyaya-Vaisheshika writing builds on it.
This edition is the first volume of the Ganganatha Jha Granthamala of Sampurnanand Sanskrit University, Varanasi. It prints the Bhashya with Shridhara Bhatta's classic Nyayakandali commentary and an introduction by Vice-Chancellor Dr. Mandan Mishra; Pt. Durgadhar Jha Sharma edited it and added a Hindi commentary. The scanned copy is the second edition of 1997.
The Hindi notes take up questions such as variant sutra numbering, the status of absence as a category, the qualities of earth, atomic combination, and fallacies of reason. It is a standard aid for advanced students of Indian philosophy.
७८८ न्यायकन्दलीसंबलितप्रशस्तपादभाष्यम् [ उपसंहार-
न्यायकन्दली
सच्छायः स्थूलफलदो बहुशाखो द्विजाश्रयः ।
तस्यां श्रीधर इत्युच्चैरर्थिकल्पद्रुमोऽभवत् ॥ ७ ॥
असौ विद्याविदन्धानामसूत श्रवणोचिताम् ।
षट्पदार्थहितामेतां रुचिरां न्यायकन्दलीम् ॥ ८ ॥
त्र्यधिकदशोत्तरनवशतशाकाब्दे न्यायकन्दली रचिता ।
श्रीपाण्डुदासयाचितभट्टश्रीश्रीधरेणेयम् ॥ ९ ॥
॥ समाप्तेयं पदार्थप्रवेशन्यायकन्दली टीका ॥
॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥
(७) उन्हीं से 'श्रीधर' उत्पन्न हुए, जो (इन सादृश्यों के कारण) अर्थियों के
लिए कल्पवृक्ष के समान थे; क्योंकि कल्पवृक्ष भी अपनी घनी छाया से अर्थियों के
ताप को दूर करता है । इनसे भी अर्थियों के अनेक विघ्न-ताप दूर होते थे ।
कल्पवृक्ष भी बहुत बड़े फल का दाता है, इनसे भी मोक्षरूप महान् (उपदेशादि के
द्वारा) फल प्राप्त होता था । कल्पवृक्ष की भी अनेक शाखायें हैं । उनके भी
शिष्यप्रशिष्य की अनेक शाखायें थीं । कल्पवृक्ष भी अनेक द्विजों (पक्षियों) का
आश्रय है, ये भी अनेक द्विजातियों के आश्रय थे ।
(८) उन्हीं के द्वारा तत्त्वज्ञान को उत्पन्न करनेवाली और विद्याप्रेमियों के सुनने
योग्य यह अतिरमणीय 'न्यायकन्दली' टीका रची गयी ।
(९) श्रीपाण्डुदास कायस्थ की प्रार्थना (से प्रेरित होकर) भट्ट श्री श्रीधर ने
९१३ शाकाब्द में 'न्यायकन्दली' की रचना की ।
॥ षट् पदार्थों के तत्त्वज्ञान को उत्पन्न करनेवाली न्यायकन्दली टीका
समाप्त हुई ॥
न्याय्कन्दलीसमुद्धृतप्रमाणवचनानाम्
अक्षरानुक्रमणी
पृष्ठसंख्या पृष्ठसंख्या
अक्षीणानिजपक्षेषु ७८७ एवं तत्त्वाभ्यासान्नाम्नि ६७५
अग्निहोत्रं त्रयो वेदाः (टिप्पण्याम्) ५११ कर्मणा सत्त्वसंशुद्धिः ६८९
अत एव च विद्वत्सु २१३ कर्मणां प्रागभावो यः ६८४
अनयोः संप्रतिबद्धाः ६७६ कर्मेति परमं तत्त्वं ७४१
अनादिनिधनं १ कार्यकारणभावाद्वा ४९३
अनाश्वासो ज्ञायमाने ५२५ कार्यान्तरेऽपि सामर्थ्यं ६५७
अनित्यत्वं विनाशाख्यं ४६ कुर्वन्नात्मस्वरूपज्ञो ६८७
अन्तराले तु यस्तत्र ४७५ को हि विप्रतिपन्नायाः ६१६
अब्द्योकेर्यर्र्चितगुणा ७८७ गुणोपबद्धसिद्धान्तो ६९६
अभावोऽपि प्रमाणाभावः ५५२ चक्रे वैशेषिकं शास्त्रं (भाष्ये) ७८६
अभ्यासवैराग्याभ्यां ६७५ छायायाः कार्ष्ण्यमित्येवं २५
अम्भोराशेरिवैतस्मात् ७८७ जगदङ्कुरबीजाय ६९७
अर्थबुद्धिस्तदाकारा ३०४ जगदानन्दनाद्वन्द्यो ७८७
अर्थापत्तिरियं त्वन्या ५३६ ज्ञानस्याभेदिनो भेद ३११
अर्थेन घटयत्येनां २९७ ज्ञानात्मने १
अविनाभावनियमो ४९३ ज्ञानाद्वा ज्ञानहेतोर्वा ५६४
अविपर्ययाद्विशुद्धं ६७५ ज्ञानं च विमलीकुर्वन् ६८९
असत्त्वान्नास्ति सम्बन्धः ३४० ज्ञापकत्वाद्धि सम्बन्धः ५१८
असदकरणाद् ३४१ ततोऽपि विकल्पाद् ४४९
असम्बद्धस्य चोत्पत्तिम् ३४० तत्र गौरैव वक्तव्यो ७६३
असिद्धेनैकदेशेन ५६९ तत्र यत् पूर्वविज्ञानं ६२७
असौ विद्याविदग्धानां ७८८ तत्सिद्धिनौन्यथेत्येतत् ६६२
अस्या अभावे नैवेयं ७६५ तद्गतैवाभ्युपगन्तव्या ६६३
आत्मख्यातिरविप्लवा ६७४ तदभावे च नास्त्येव (भाष्ये) ४७८
आत्मनि सति परसंज्ञा ६७६ तदभावेऽपि तन्नेति ४८२
आधिक्येऽप्यविरुद्धत्वात् ६०२ तदुपस्थापनमात्रेण ६२७
आशाभोदकतृप्ता ये ३१३ तयोश्च न परार्थत्वं ५६४
आसीद् दक्षिणराढायां ७८७ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य ४९५
इतिकर्तव्यतासाध्ये ४१६ तस्मात्प्रमेयाधिगतेः २९७
उत्पत्तिमन्ति चत्वारि १२१ तन्मात्रार्थेन विज्ञाने ३००
एकत्र प्रतिषिद्धत्वात् ३०० तस्माद्विशुद्धगुण ७८७
एकधीहेतुभावेन ७६१ तस्माद्वैधर्म्यदृष्टान्तो ४८२
७९० प्रशस्तपादभाष्यम्
तस्याभूद् भूरियशसो ७८७ प्रत्येकमनुवर्तन्ते ७७२
तस्यां यद्रूपमाभाति ४५६ प्रपद्ये सत्यसङ्कल्पं १
तस्यां श्रीधर इत्युच्चैः ७८८ प्रमाणपञ्चकं यत्र ५५२
तानि बध्नन्त्यकुर्वन्तं ६८४ प्रमाणान्तरसद्भावः ६२३
तिष्ठति संस्कारवशात् ६८६ प्रमाणेतरसामान्य ६२३
तेन निवृत्तप्रसवां ६७६ फलाय विहितं कर्म ६६२
तेनासी विद्यमानोऽपि ५१८ फलं तत्रैव जनयन्ति ६५६
तेनेषां प्रथमं तावत् ५४० बुद्धिपौरुषहीनानां (टिप्पण्याम्) ५११
तेषां कर्तृपरीक्षार्थं १२१ बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः ४१३
त्र्यधिकदशोत्तरनवशत ७८८ ब्रह्माण्डलोके जीवानां २१३
दूरासन्नप्रदेशादि २५ ब्राह्मणत्वानर्हमानो ६८८
देहानुवर्तिनी छाया २५ भवेद्विमुक्तिरभ्यासात् ६८९
द्वयासत्त्वविरोधाच्च ५८५ भागः कोऽन्यो न दृष्टः स्यात् ४९५
ध्यानेकतानमनसे १ भूरिसृष्टिरीति ग्रामो ७८७
न च भासामभावस्य २५ भेदश्चाभ्रान्तिविज्ञाने ३०४
न चानर्थकरत्वेन ६८४ भ्रान्तस्यान्यविवक्षायां ३१५
न चार्थेनार्थ एवार्यं ५४० मुक्ताहार इव स्वच्छो ६९६
नभः पञ्चत्वशून्याय ७६५ मूले तस्य ह्यनुपपन्ने ५७१
नमो ज्ञानामृतस्यन्दि ६९७ यत्रासाधारणो धर्मः ५८५
नमो जलदनीलाय २२७ यदनुमेयेन सम्बद्ध ४७८
नहि तत्करणं लोके ४१६ यद्यपि स्मृतिहेतुत्वं ६५७
नहि स्वभावतः शब्दो ५१९ यानि काम्यानि कर्माणि ६८४
नास्तीत्यपि न वक्तव्यं ७६० यावच्छाव्यतिरेकित्वं ४१५
नित्यनैमित्तिकैरेव ६८९ यावन्ती यादृशा ये च ६५४
नियम्यत्वनियन्तृत्वे ६०५ युगकोटिसहस्रेण ६८७
निर्मलज्ञानदेहाय ७७३ योगाचारविभूत्या यः ७८६
निश्चिते न खलु स्थाणा ६२३ रसवीर्यविपाकादि ३१३
पदार्थधर्मसंग्रहः १ लक्ष्मीकण्ठग्रहानन्द २२७
परप्रसिद्धसिद्धान्तान् ७८७ वचनस्य परार्थत्वाद् ५६४
परस्परोपसंश्लेषो ७८६ वचनस्य प्रतिज्ञात्वं ५६६
पूर्वविज्ञानविषयं ६२७ वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्याः ६५४
प्रकृतिं पश्यति पुरुषः ६७६ वस्तु प्रत्यभिधातव्यं ६१६
प्रणम्य हेतुमीश्वरं १ वाक्यमेव तु वाक्यार्थं ५४०
प्रतियोगिन्यदृष्टेऽपि ५३१ विकल्पो वस्तुनिर्भासात् ४४९
प्रत्यक्षस्यापि पारार्थ्यं ५६४ विपक्षस्य कुतस्तावत् ४१५
प्रत्यवायोऽस्य तेनैव ६८४ विपरीतमतो यत् स्यात् ४८०
न्यायकन्दलीसमुद्धृतप्रमाणवचनानामक्षरानुक्रमणी ७९१
विपरीते प्रतीयेते ६०५ सच्छायः स्थूलफलदो ७८८
विरुद्धसिद्धसन्दिग्ध ४८० स ज्ञेयो जाङ्गलो देशो (टिप्पण्याम्) ९३
विशुद्धिविधिवन्ध्याय २२६ समवायः स विज्ञेयः ७८६
विश्वस्य परमात्मानो ७४१ सम्यग् ज्ञानाधिगमात् ६८६
वैपरीत्यपरिच्छेदे ५७१ सविकल्पकविज्ञान ५४०
व्यापकत्वगृहीतस्तु ६०२ साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः ५६६
व्यावृत्तमिव निस्तत्त्वं ४५६ सा बाह्यादन्यतो वेति ३०४
शक्तस्य शक्यकरणात् ३४१ सामान्यवच्च सादृश्यं ५३१
शक्तस्य सूचकं हेतुः ५६६ सुवर्णमयसंस्थान ७८७
शक्तिः कार्यानुमेया हि ६६३ सुमेरोः शृङ्गवीथीय ७८७
शब्दान्तराण्यबुद्ध्या ५४० सेव्यतां द्रव्यजलधिः २२६
शब्दे कारणवर्णादि ५१९ संज्ञा हि स्मर्यमाणापि ४५४
शुद्धोऽपि पुरुषः प्रत्ययं ४१२ संज्ञिनः सा तटस्था हि ४५४
श्रीपाण्डुदासयाचित ७८८ संस्काराः खलु यद्वस्तु ६५६
षट्केन युगपद्योगात् (टिप्पण्याम्) १०९ स्वकाले यदकुर्वंस्तत् ६८४
षट्पदार्थहितामेतां ७८८ स्वच्छशयो विविधकीर्त्ति ७८७
षण्णां समानदेशत्वात् (टिप्पण्याम्) १०९ स्वल्पोदकतृणो (टिप्पण्याम्) ९३
न्यायकन्दल्यामुद्धृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च
अक्षरानुक्रमणी
पृष्ठसंख्या पृष्ठसंख्या
अक्षपादः ६८२ ब्रह्मसिद्धिः ५२५
अत्रैके वदन्ति ७४८ भट्टमिश्राः ५८५
अपरैः ६४१ भावनाविवेकः ५२५
आचार्याः ३१५ मण्डनमिश्रः १६, ५२५, ६२३, ६५६
उद्योतकरः ७१ मीमांसागुरुभिः ५३१
कापिलाः ६७५, ६८६ यथाह तत्रभवान् ७६२
कापिलैः ६७६ यथाहूराचार्याः ५६८
कारिकायाम् ६२७ यथोपदिर्शान्त गुरवः ६०२
गुरुभिः ३१३ यथोपर्दिशन्ति सन्तः ५६६, ६५४
तत्त्वप्रबोधः १९७ वार्त्तिकम् ५५२, ६२३
तत्त्वसंवादिनी १९७ वार्त्तिककारमिश्राः २१३, ४१५
तथागताः ५६६ विधिविवेकः ६६३
तन्त्रटीकायाम् ६२७ विभ्रमविवेकः ६२३
धर्मोत्तरः १८४ शाक्यादीनाम् ५७४
न्यायभाष्यम् ५६७, ६१० शबरस्वामिशिष्याः ५३१
न्यायभाष्यकारः ६७३ शाबरभाष्यम् ? ५३१
न्यायवादिभिः ६५७ सौगताः ४४८, ७५६
न्यायवार्त्तिककारः ५४६, ५८६, ६३५ सौगतैः ६२३, ६७६
पतञ्जलिः १४२, ४११, ६७५, ६८२ सर्वोत्तरबुद्धयो गुरवः ६२७
परैः ६८९ स्फोटसिद्धिः ६५६
बार्हस्पत्याः ५१०