सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

नवमः सर्गः

नवमः सर्गः
२८९

आविरभूत् । केषांचिद्द्रुमाणां पल्लवप्राथम्यात्केषांचित्कुसुमप्राथम्यान्नोक्तक्रमस्य दृष्टविरोधः ।

भाषार्थ— सर्वप्रथम फूल खिले, फिर नए-नए कोमल पल्लव निकलने लगे तब भ्रमर गूंजने लगे, उसके बाद कषाय कण्ठ कोकिलायें कूजने लगीं, इस प्रकार क्रमशः विभिन्न वृक्षवाली उस वनस्थली में बसन्त ऋतु प्रगट होने लगी ॥ २६ ॥

नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः ।
अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥ २७ ॥

अन्वयः— नयगुणोपचितां सदुपकारफलां भूपतेः श्रियम् अर्थिनः इव मधुसम्भृतां सरसः कमलिनीम् अलिनीरपतत्रिणः अभिययुः ।

नयेति । नयो नीतिरेव गुणः तेन अथवा नयेन गुणैः शौर्यादिभिश्चोपचितां सतामुपकारः फलं यस्यास्तां सदुपकारफलां भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इव मधुना बसन्तेन सम्भृतां सम्यक्पुष्टां सरसः सम्बन्धिनीं कमलिनीं पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः अलयो भृङ्गाः नीरपतत्रिणो जलपक्षिणो हंसादयश्च अभिययुः ।

भाषार्थ— जिस प्रकार नीति पूर्वक पराक्रमादि गुणों से बढ़ी हुई और सज्जनों की उपकारिका राजा दशरथ की लक्ष्मी के आगे से बहुत से मंगन हाथ फैलाया करते थे उसी प्रकार पराग से भरी हुई तालाब की कमलिनी के आस-पास भ्रमर और हंस मंडारने लगे ॥ २७ ॥

कुसुममेव न केवलमार्त्तवं नवमशोकसरोः स्मरदीपनम् ।
किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः ॥ २८ ॥

अन्वयः— आर्तवं, नवम् अशोकतरोः केवलं कुसुमम् एव स्मरदीपनं न अभूत् किन्तु विलासिनां मदयिता दयिता श्रवणार्पितः किसलयप्रसवः अपि स्मरदीपनः ( अभूत् ) ।

कुसुममिति । ऋतुरस्य प्राप्तं आर्तवम् । “ऋतोरण्” इत्यण् । नवं प्रत्यग्रमशोकसरोः केवलं कुसुममेव स्मरदीपनमुद्दीपनं न । किन्तु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवोऽपि पल्लवसन्तानोऽपि स्मरदीपन्नोऽभवत् ।

भाषार्थ— वसन्त में फूले हुए केवल अशोक के नए २ फूलों को देखकर ही कामोद्दीपन नहीं होता था किन्तु कामिनियों के कानों में सुशोभित विलासी एवं विलासिनियों को उन्मत्त करने वाले पल्लव भी कामोद्दीपक हुए ॥ २८ ॥

विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः ।
मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः ॥ २९ ॥

१९ र० सम्प०

२९० रघुवंश-महाकाव्ये

**अन्वयः—**मधुना विरचिताः उपवनश्रियाम् अभिनवाः पत्रविशेषकाः इव स्थिताः मधुदानविशारदाः कुरबकाः मधुलिहां रवकारतां ययुः ।

विरचिता इति । मधुना वसन्तेन विरचिता उपवनश्रियामभिनवाः पत्रविशेषकाः पत्ररचना इव स्थिता मधूनां मकरन्दानां दाने विशारदाश्चतुराः कुरबकास्तरवो मधुलिहां मधुपानां रवकारणतां ययुः । भृङ्गाः कुरबकाणां मधूनि पीत्वा जगुरित्यर्थः । दानशौण्डमर्थिजनाः स्तुवन्तीति भावः ।

**भाषार्थ—**वसन्त के द्वारा वनलक्ष्मी के लिए बनाए गए नूतन वन रचना के समान स्थित मधु बहाने वाले कुरबक वृक्ष भ्रमरों के गुञ्जार का कारण बन गये। अर्थात् कटसरैया के लाल पुष्पों के रस को पीकर भ्रमर वैसे ही गुंजार करने लगे जैसे दाता से दान पाकर याचक उसका गुणगान करते हैं या कटसरैया से इतना मधु बह रहा था कि भौंरे उसे पीकर मस्त हो उसके चारों ओर गुन-गुना रहे थे ॥ २९ ॥

सुवदनावदनासवसम्भृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः ।
मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्बकुलमाकुलमायतपङ्क्तिभिः ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**सुवदनावदनासवसम्भृतः तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः मधुलोलुपैः आयतपङ्क्तिभिः मधुकरैः बकुलम् आकुलम् अकरोत् ।

सुवदनेति । सुवदनावदनासवेन कान्तामुखमद्येन सम्भृतो जनितः तत्तस्य दोहदमिति प्रसिद्धिः । तस्यासवस्यानुवादी सदृशो गुणो यस्य तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः कर्ता मधुलोलुपैरायतपङ्क्तिभिर्मधुकरैर्मधुपैः करणैः । बकुलो ह्यङ्गनानां मद्यगण्डूषेण पुष्यतीति प्रसिद्धिः । बकुलं बकुलवृक्षमाकुलमकरोत् ।

भाषार्थ—( यह कवि समय प्रसिद्धि है कि जब तरुणी स्त्रियाँ मुख में मदिरा लेकर बकुल वृक्ष पर कुल्ला कर देती हैं तब वह शीघ्र विकसित हो जाता है।) सुमुखी स्त्रियों के मुख की मदिरा से उत्पन्न और उसी के समान गन्धवाले बकुल पुष्पों ने झुण्ड बनाकर उड़ते हुए मकरन्द-लोलुप भ्रमरों से मौलेसिरी के वृक्ष को सब से व्याप्त कर दिया ॥ ३० ॥

उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके ।
प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलज्जया ॥ ३१ ॥

**अन्वयः—**शिशिरापगमश्रिया किंशुके उपहितं मुकुलजालं मदयापितलज्जया प्रमदया प्रणयिनि उपहितं नखक्षतमण्डनं इव अशोभत ।

उपहितमिति । शिशिरापगमश्रिया वसन्तलक्ष्म्या किंशुके पलाशवृक्षे 'पलाशः