रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

नवमः सर्गः
२८५

हैं उसी प्रकार कोशल, मगध और कैकेय देश के राजाओं की कौशल्या सुमित्रा एवं कैकेयी नामक पतिव्रता कन्याओं ने शत्रुओं पर बाण बरसानेवाले उस राजा दशरथ को पति के रूप में पा लिया ॥ १७ ॥

प्रियतमाभिरसौ तिसृभिर्बभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः ।
उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ॥ १८ ॥

अन्वयः—अरिहयोगविचक्षणः असौ तिसृभिः प्रियतमाभिः सह प्रजा विनिनीषुः शक्तिभिः सह भुवम् उपगतः हरिहयः इव बभौ ।

प्रियतमाभिरिति । अरीन्हन्तीत्यरिहणो रिपुघ्नाः । हन्तेः क्विप् । ‘ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्’ इति नियमस्य प्रायिकत्वात् । यथाह न्यासकारः—प्रायिकश्चायं नियमः क्वचिदन्यस्मिन्नप्युपपदे दृश्यते मधुहा प्रायिकत्वं च वक्ष्यमाणस्य नतुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते' इति । तेषु योगेषूपायेषु विचक्षणो दक्षः । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्यमरः । इन्द्रेऽपि योज्यमेतत् । असौ दशरथस्तिसृभिः प्रियतमाभिः सह प्रजा विनिनीषुविनेतुमिच्छुस्तिसृभिः शक्तिभिः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभिरेव सह भुवमुपगतो हरिहय इन्द्र इव बभौ ।

भाषार्थ—शत्रुओं के नाश करने में निपुण राजा दशरथ अपनी तीनों रानियों के साथ ऐसे जान पड़ते थे मानो पृथ्वी पर राज्य करने की इच्छा से स्वयं इन्द्र ही अपनी प्रभुशक्ति और उत्साह शक्तियों के साथ अवतार लेकर चले आये हैं ॥ १८ ॥

स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः ।
स्वभुजवीर्यमगापयदुच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥ १९ ॥

अन्वयः—महारथः सः संयुगमूर्ध्नि मघवतः सहायतां प्रतिपद्य शरैः अवधूतभयाः सुरवधूः उच्छ्रितं स्वभुजवीर्यम् अगापयत् किल ।

स इति । महारथः स दशरथः संयुगमूर्ध्नि रणाङ्गणे मघवत इन्द्रस्य सहायतां प्रतिपद्य प्राप्य शरैरवधूतभया निर्वर्तितत्रासाः सुरवधूरुच्छ्रितं स्वभुजवीर्यमगापयत्किल खलु । गायतेः शब्दकर्मत्वात् ‘‘गतिबुद्धि०’’ इत्यादिना सुरवधूनामपि कर्मत्वम् ।

भाषार्थ—महारथी दशरथ ने समराङ्गण में इन्द्र की सहायता करके अपने बाणों से उनके शत्रुओं का नाश कर दिया जिससे देवताओं की स्त्रियों का भय दूर हो गया, वे निर्भय होकर दशरथ के बाहुबल के गीत गाने लगीं ॥ १९ ॥

२८६ रघुवंशमहाकाव्ये

क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः ।
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥ २० ॥

अन्वयः—क्रतुषु विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना वितमसा तेन तमसासरयूतटाः कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः कृताः ।

ऋतुष्विति । ऋतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनाऽवरोपितकिरीटेन दीक्षितेन मुण्डितेन भाव्यं त्यक्तमुकुटेन वा भूपा हि यज्ञेषु वपनस्थाने मौलिं विसृजन्ति । 'यावद्यज्ञमछत्रयुंरेव राजा भवति' इति राजश्विह्नत्यागविधानादित्यभिप्रायः । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले' -ति विश्वः । भुजसमाहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसम्पदा । अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम् । नियमार्जितधनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन तमसा च सरयू नद्यौ तयोस्तटः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभितः कृताः कनकमयत्वं च यूपानां शोभार्थं विध्यभावात् । 'हेमयूपस्तु शोभिकः' इति यादवः ।

भाषार्थ—अपने बाहुबल से चारों ओर से धन लाकर इकट्ठा करनेवाले तथा तमोगुण से रहित उस राजा दशरथ ने अपना मुकुट उतारकर यज्ञ करते समय तमसा और सरयू के किनारे को सुवर्ण के यज्ञ स्तम्भों से सुशोभित कर दिया ॥ २० ॥

अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् ।
अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदिश्वरः ॥ २१ ॥

अन्वयः—ईश्वरः अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् अध्वरदीक्षितां तनुम् अधिवसन् सन् असमभासम् अभासयत् ।

अजिनेति । ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्डमौदुम्बरं विभर्तीति तमजिनदण्डभृतम् । 'कृष्णाजिनं दीक्षयति औदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति' इति वचनात् । कुशमयी मेखला यस्यास्तां कुशमेखलाम् । 'शरमयी मौञ्जी वा मेखला तया यजमानं दीक्षयती'ति विधानात् प्रकृते कुशग्रहणं क्वचित्प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम् । यतगिरं वाचंयमम् । 'वाचं यच्छति' इति श्रुतेः । मृगशृङ्गं परिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम् । 'कृष्णविषाणेन कण्डूयते' इति श्रुतेः । अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुक्तां तनुं दाशरथीमधिवसन्नधितिष्ठन्सन् असमा भासो दीप्तयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा अभासयद्भासयति स्म ।

भाषार्थ—जिस समय राजा दशरथ मृगछाला पहनकर हाथ में दण्ड लेकर, कुश की करधनी बाँधकर और मौनधारण करके मृग की सींग लिये हुए यज्ञ की

नवमः सर्गः
२८७

दीक्षा लेकर बैठे। उस समय भगवान् शिव उनके शरीर में प्रविष्ट हुए जिससे उनकी शोभा और भी अधिक बढ़ गई। (यज्ञ में दीक्षित होने पर यदि शरीर खुजलाता है तो अंगुलियों से न खुजलाकर सींग से खुजलाया जाता है) ॥ २१ ॥

अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः ।
नमयति स्म स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ॥ २२ ॥

अन्वयः—अवभृथप्रयतः नितयेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः स उन्नतं शिरं वनमुचेः अरये केवलं नमयतिस्म ।

अवभृथेति । अवभृथेन प्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणेोचितो देवसमाजाधिष्ठानाहः स दशरथ उन्नतं शिरो वनमुचे जलवर्षिणे । 'जलं नीरं वनं सत्त्वम्' इति शाश्वतः । नमुचेररये केवलमिन्द्रायैव नमयति स्म । लोकरक्षार्थं वृष्टेरपेक्षितत्वाद्विन्द्रमेवानमच्छिरः । कस्मैचिदन्यस्मै मानुषायेत्यर्थः ।

भाषार्थ—यज्ञ समाप्त हो जाने पर अवभृथ स्नान से पवित्र जितेन्द्रिय और देवताओं के साथ बैठने योग्य राजा दशरथ ने केवल नमुचिराक्षस को मारनेवाले और जल बरसाने वाले इन्द्र के आगे ही अपना उन्नत मस्तक झुकाया, दूसरों के लिए नहीं, क्योंकि अन्य राजाओं को पराजित कर देने के कारण वे स्वयं प्रणम्य थे ॥ २२ ॥

असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता ।
दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विषाम् ॥ २३ ॥

अन्वयः—एकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता दिनकराभिमुखाः रणरेणवः सुरद्विषां रुधिरेण असकृत् रुरुधिरे ।

असकृदिति । एकरथेनाद्वितीय रथेन तरस्विना बलवता हरिहयस्येन्द्रस्याग्रसरेण धनुर्भृता दशरथेनासकृद्वहुशः दिनकरस्याभिमुखाः अभिमुखस्थिता इत्यर्थः । रणरेणव सुरद्विषां दैत्यानां रुधिरेण रुरुधिरे निवारिताः ।

भाषार्थ—धनुर्धारी और महापराक्रमी राजा दशरथने अकेले ही अनेकों वार समराङ्गण में इन्द्र का अग्रेसर होकर राक्षसों के रुधिर से आकाश में उड़ती हुई धूलि को शान्त किया था ॥ २३ ॥

अथ समाववृते कुसुमैर्नवैस्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् ।
यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—अथ मधुर यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरम् अञ्चितविक्रमं एकनराधिपं तं सेवितुं इव नवैः कुसुमैः उपलक्षितः सन् समाववृते ।

२८८	रघुवंशमहाकाव्ये

अथेति। अथ यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां धर्मराजधनदवरुणामरेन्द्राणां सम. धूर्भारो यस्य स समधुरः माध्यस्थ्यवितरणसंनियमनैश्वर्यैस्तुल्यकक्ष इत्यर्थः । “ऋक्पूरब्ध्रूःपथामानक्षे” इत्यनेन समासान्तोऽच्प्रत्ययः। तं समधुरम् अञ्चितविक्रमं पूजितपराक्रममेकनराधिपं तं दशरथं सेवितुमिव मधुर्वसंततः। मद्ये पुष्परथे । मधुर्वसन्तः । ‘मद्ये पुष्परसे मधुः । दैत्ये चैवे वसन्ते च जीवाशोके मधुद्रुमे।’ इति विश्वः । कुसुमैरुपलक्षितः सन्समाववृते समागतः ‘रिक्तहस्तेन नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम्’ इति वचनात्पुष्पसमेतो राजानं सेवितुमागत इत्यर्थः ।

भाषार्थ—यम, कुबेर, वरुण और इन्द्र के समान पराक्रमी उस एकच्छत्र राजा दशरथ का अभिनन्दन करने के लिए वसन्त ऋतु भी नये-नये पुष्पों की भेंट लेकर आ पहुँची ॥ २४ ॥

जिगमिषुर्घनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः ।
दिनमुखानि रविर्हिमानग्रहैर्विमलयन्मलयं नगमत्यजत् ॥ २५ ॥

अन्वयः---धनदाध्युषितां दिशं जिगमिषुः रथयुजा परिवर्तितवाहनः रविः हिमनिग्रहैः दिनमुखानि विमलयन् सन् मलयं नगम् अत्यजत् ।

जिगमिषुरिति । धनदाध्युषितां कुबेराधिष्ठितां दिशं जिगमिषुर्गन्तुमिच्छु रथयुजा सारथिनाऽरुणेन परिवर्तितवाहनो निर्वातताश्वो रविः हिमस्य निग्रहैर्निराकरणैर्दिनमुखानि प्रभातानि विमलयन्विशदयन् मलयं नगं मलयाचलमत्यजत् । दक्षिणां दिशमत्याक्षीदित्यर्थः ।

भाषार्थ—कुबेर पालित उत्तर दिशा में जाने के इच्छुक और सारथि अरुण द्वारा घुमाए गए घोड़ों वाले सूर्य ने पाला हटा करके प्रातःकाल को स्वच्छ बनाते हुए मलय पर्वत को छोड़ दिया । २५ ॥

कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितम् ।
इति यथाक्रममाविरभून्मधुद्रुमवतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥ २६ ॥

अन्वयः—आदौ कुसुमजन्मः ततः, नवपल्लवाः तदनु । षट्‍पदकोकिलकूजितम् इति यथाक्रमं द्रुमवती वनस्थलीम् अवतीर्य मधुः आविर्भूत् ।

कुसुमेति । आदौ कुसुमजन्म ततो नवपल्लवाः तदनु । “अनुर्लक्षणे” इति कर्मप्रवचनीयत्वाद्वितीया । यथासंख्यं तदुभयानन्तरं षट्पदानां कोकिलानां च कूजितम् । इत्येवंप्रकारेण यथाक्रमं क्रममनतिक्रम्य पुष्पप्रियो भृङ्गः पल्लवप्रियः कोकिल इति क्रमोक्तेरयमाशयः । द्रुमवतीं द्रुमभूयिष्ठां वनस्थलीमवतीर्य मधुर्वसन्त