रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
दशमः सर्गः ३३१
दशमः सर्गः ३३१
अन्वयः—पुराणस्य कवेः तस्य वर्णस्थानसमीरिता कृतसंस्कारा भारती चरितार्था एव बभूव ।
पुराणस्येति । पुराणस्य चिरन्तनस्य कवेस्तस्य भगवतो वर्णस्थानेषूरःकण्ठादिषु समीरिता सम्यगुच्चारिता अत एव कृताः संपादिताः संस्कारः साधुत्वस्पृष्टतादिप्रयत्नो यस्याः सा भारती वाणी चरितार्था कृतार्था बभूवैव । एवकारस्त्वसंभावना विपरीतभावनाव्युदासार्थः ।
भाषार्थ—सबसे पुराने कवि उस विष्णु भगवान् के कण्ठतालु दन्त ओष्ठ आदि अक्षरों के उच्चारण स्थानों से जब संस्कारयुक्त वाणी निकली, तब मानों सरस्वती ने अपने जन्म लेने का फल पा लिया ॥ ३६ ॥
बभौ सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोद्गता ।
निर्याताशेषा चरणाद्गङ्गेवोर्ध्वप्रवर्तिनी ॥ ३७ ॥
अन्वयः—विभोः वदनोद्गता सदशनज्योत्स्ना सा चरणात् निर्याताशेषा उर्ध्वप्रवर्तिनी गङ्गा इव बभौ ।
बभाविति । विभोर्विष्णोर्वदनानुद्गता । निःसृता सदशनज्योत्स्ना दन्तकान्तिसहिता इदं च विशेषणं धावल्यातिशयार्थम् । अत एव सा भारती चरणादङ्घ्रै-निर्याता चासौ शेषा च निर्याताशेषा निःसृतावशिष्टेत्यर्थः । “स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ्त्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु" इत्यनुवर्त्य “पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु" इति पुंवद्भावः । निर्यातशब्दस्य या निर्याता सावशेषा सा गङ्गेवेति सामानाधिकरण्यनिर्वाहः । निर्यातायाः शेषेति विग्रहे पुंवद्भावो दुर्घट एव । ऊर्ध्वप्रवर्तिन्यूर्ध्ववाहिनी गङ्गेव बभौ इत्युत्प्रेक्षा ।
भावार्थ—सर्वसमर्थ भगवान् विष्णु के मुखारविन्दु से निकली एवं उनके दाँतों की चमक से जगमगाती हुई विशुद्ध वाणी ऐसी मालूम पड़ने लगी मानों उनके चरण से निकलने वाली गंगा जी अब ऊपर की ओर बह रही हैं ॥ ३७ ॥
यदाह भगवांस्तदाह—
जाने वो रक्षसाऽऽक्रान्तावनुभावपराक्रमौ ।
अङ्गिनो तमसेवोभौ गुणौ प्रथममध्यमौ ॥ ३८ ॥
अन्वयः—(हे देवाः !) वः अनुभावपराक्रमौ रक्षसा अङ्गिनो प्रथममध्यमौ उभौगुणौ तमसा इव आक्रान्तौ जाने ।
| ३३२ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
जान इति। हे देवाः वो युष्माकमनुभावपराक्रमौ महिमपुरुषकारौ रक्षसा रावणेन अङ्गिनां शरीरिणां प्रथममध्यमावुभौ गुणौ सत्त्वरजसी तमसेव तमोगुणेनेव। 'राहो ध्वान्ते गुणे तमः' इत्यमरः। आक्रान्तौ इति जाने। वाक्यार्थः कर्म।
**भावार्थ—**हे देवताओ ! यह मैं जानता हूँ कि आप लोगों के तेज और बल को राक्षसराज रावण ने उसी प्रकार दबा दिया है जिस प्रकार संसारी जीवों के सतोगुण और रजोगुण को उनका तमोगुण दबा देता है ॥ ३८ ॥
विदितं तप्यमानञ्च तेन मे भुवनत्रयम्।
अकामोपनतेनेव साधोर्हृदयमेनसा ॥ ३९ ॥
**अन्वयः—**अकामोपहतेन एनसा साधोः हृदयम् इव तेन तप्यमानं भुवनत्रयम् च मे विदितम् (अस्ति)।
विदितमिति। किंच अकामेनानिच्छयोपनतेन प्रमादादागतेनैनसा पापेन साधोः सज्जनस्य हृदयमिव तेन रक्षसा तप्यमानं सन्तप्यमानं। तपेर्भौवादिकात्कर्मणि शानच्। भुवनत्रयं च मे विदितं मया ज्ञायत इत्यर्थः। "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च" इत्यनेन वर्तमाने क्तः। "क्तस्य च वर्तमाने" इति षष्ठी।
**भावार्थ—**और मैं यह भी जानता हूँ कि जिस प्रकार अनजान में किये हुए पाप से सज्जन का मन घबरा जाता है उसी प्रकार सारा संसार रावण के अत्याचार से घबरा उठा है ॥ ३९ ॥
कार्येषु चैककार्यत्वादभ्यर्थ्योऽस्मि न वज्रिणा।
स्वयमेव हि वातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥ ४० ॥
**अन्वयः—**एककार्यत्वात् कार्येषु वज्रिणा अभ्यर्थ्यः न अस्मि। हि वातः स्वयमेव अग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते।
कार्येष्विति। किंच एककार्यत्वात् एकं कार्यं ययोस्तौ तयोर्भावः एकाकार्यत्वं तस्मादावयौरेककार्यकत्वाद्धेतोः कार्येषु कर्त्तव्यार्थेषु विषयेषु वज्रिणेन्द्रेणाभ्यर्थ्यं एवं कुर्विति प्रार्थनीयो नास्मि। तथाहि वातः स्वयमेवाग्नेः सारथ्यं साहाय्यं प्रतिपद्यते प्राप्नोति। न तु वह्निप्रार्थनया इत्येवकारार्थः प्रेक्षावतां हि स्वार्थेषु स्वत एवं प्रवृत्तिः न तु परप्रार्थनया। स्वार्थश्चायं ममापीत्यर्थः।
**भावार्थ—**मेरा और इन्द्र का एकमात्र कार्य असुर संहार एवं शिष्टों की रक्षा करना है। अतः इस कार्य के लिए इन्द्र को मुझसे प्रार्थना करने की कोई आवश्यकता नहीं है, क्योंकि आग की सहायता करने के लिए वायु से कहने की आवश्यकता नहीं पड़ती है, वह तो स्वयं उसका सहायक बन जाता है ॥४०॥