रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

दशमः सर्गः ३२५

सप्तसामोपगीतं त्वां सप्ताणंवजलेशयम् ।
सप्तार्चिर्मुखमाचख्युः सप्तलोकैकसंश्रयम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—( हे देव ! ) त्वां सप्तसामोपगीतं सप्ताणंवजलेशयं सप्तार्चिमुखं सप्तलोकैकसंश्रयम् आचख्युः ।
सप्तेति । हे देव ! त्वां सप्तभिः सामभी रथन्तरबृहद्रथन्तरवामदेव्यवैरूप्य-पावमान्यवैराजचान्द्रमसैरुपगीतम् । “तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च” इत्युत्तरपदसमासः । सप्तानामर्णवानां जलं सप्ताणंवजलं । पूर्ववत्समासः । तत्र शेते यः स सप्ताणंवजलेशयः तम् । “शयवासवासिष्वकालात्” इत्युलुक् । सप्तार्चिर्मुखं यस्य तम् “अग्निमुखा वै देवाः” इति श्रुतेः । सप्तानां लोकानां भूर्भुवःस्वरादीनामेकसंश्रयम् । एवंभूतमाचख्युः ।
**भाषार्थ—**हे देव ! विद्वान् लोग आपको ही सामवेद के सात प्रकार के गीतों में स्तुत्य सातों समुद्रों में शयन करने वाले, सात ज्वालावाली अग्नि मुखवाले तथा सातों लोकों का आश्रय स्थान बतलाते हैं ॥ २१ ॥

चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावस्थाश्चतुर्युगाः ।
चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥ २२ ॥
**अन्वयः—**चतुर्वर्गफलं ज्ञानं चतुर्युगाः कालावस्थाः चतुर्वर्णमयः लोकः ( एतत् ) सर्वं चतुर्मुखात् त्वत्तः ( जातम् ) ।
चतुरिति । चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गश्चतुर्वर्गः त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः’ इत्यमरः । तत्फालकं यज्ज्ञानम् । चत्वारि युगानि कृतत्रेतादीनि यासु ताश्चतुर्युगाः कालावस्थाः कालपरिमाणम् । चत्वारो वर्णाः प्रकृता उच्यन्ते यस्मिन्निति चतुर्वर्णमयः । चतुर्वण्यंप्रकार इत्यर्थः । तत्प्रकृतवचने मयट् “तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च” इत्यनेन तद्धितार्थे विषये तत्पुरुषः । स लोकः इत्येवंरूपं सर्वं चतुर्मुखाच्चतुर्मुखरूपिणस्त्वत्तः जातमिति शेषः । “इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच” इति श्रुतेः ।
**भाषार्थ—**हे भगवन् ! धर्मार्थकाममोक्षरूप पुरुषार्थ चतुष्टय का फल ज्ञान, चारों युगों के समय का परिणाम और चार वर्ण वाला यह संसार सब आपके हो चारों मुखों से उत्पन्न हुए है ॥ २२ ॥

अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् ।
ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥ २३ ॥
**अन्वयः—**योगिनः अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयं ज्योतिर्मयं त्वां विसुक्तये विचिन्वन्ति ।

३२६ | रघुवंशमहाकाव्ये

अभ्यासेति । अभ्यासेन निगृहीतं विषयान्तरेभ्यो निवर्तितं तेन । मनसा योगिनो हृदयाश्रयं हृत्पद्मस्थं ज्योतिर्मयं त्वां विमुक्तये मोक्षार्थं विचिन्वन्त्यन्विष्यन्ति ध्यायन्तीत्यर्थः ।

भाषार्थ—योगी लोग अभ्यास के द्वारा वश में किये गये मन से अपने हृदय में स्थित ज्योतिःस्वरूप आपको ही मुक्ति के लिए ध्यान करते हैं ॥ २३ ॥

अजस्य गृह्णतो जन्म निरीहस्य हतद्विषः ।
स्वपतो जागरूकस्य याथातथ्यं वेद कस्तव ॥ २४ ॥

**अन्वयः—**अजस्य ( अपि ) जन्मगृह्णतः निरीहस्य ( अपि ) हतद्विषः जागरुकस्य ( अपि ) स्वपतः ( इत्थम् ) तव याथातथ्यं कः वेद ।

अजस्येति । न जायत इत्यजः । “अन्येष्वपि दृश्यते” इति डप्रत्ययः । तस्याजस्य जन्मशून्यस्यापि जन्म गृह्णतः मत्स्यादिरूपेण जायमानस्य चेष्टारहितस्यापि हतद्विषः शत्रुघातिनो जागरूकस्य सर्वसाक्षितया नित्यप्रबुद्धस्यापि स्वपतो योगनिद्रामनुभवतः इत्थं विरुद्धचेष्टस्य तव याथातथ्यं को वेद वेत्ति । “विदो लटो वा' इति णलादेशः ।

**भाषार्थ—**हे भगवन् ! अजन्मा होने पर भी मत्स्य, वाराह आदि रूप से जन्म लेने वाले, इच्छारहित होने पर भी शत्रुओं का संहार करने वाले, योगनिद्रा में सोते हुए भी सदा जागरूक आपको यथार्थ रूप से कौन जान सकता है ? अर्थात् कोई नहीं ॥ २४ ॥

शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं चरितुं दुश्चरं तपः ।
पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥ २५ ॥

अन्वयः—( किञ्च ) शब्दादीन् विषयान् भोक्तुं दुश्चरं तपः चरितुं प्रजाः पातुं ( च ) औदासीन्येन वर्तितुं पर्याप्तः असि ।

शब्देति । किञ्च कृष्णादिरूपेण शब्दादिरूपेण शब्दादीन्विषयान्भोक्तुं नरनारायणादिरूपेण दुश्चरं तपश्चरितुं तथा दैत्यमर्दनेन प्रजा पातुम् । औदासीन्येन टार्टस्थ्येन वर्तितुं च पर्याप्तः समर्थोऽसि । भोगतपसोः पालनोदासीन्ययोश्चपरस्परविरुद्धयोराचरणे त्वदन्यः कः समर्थ इत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**आप ही कृष्ण आदि रूपों में शब्दादि विषयों का भोग करते हैं, नरनारायण रूप में कठोर तपस्या करते हैं, रामादि रूप धारणकर प्रजा का पालन करते हैं और बुद्ध आदि शान्त रूप धारण करके उदासीन भी बन जाते हैं ॥ २५ ॥

दशमः सर्गः ३२७

बहुधाप्यागमैर्भिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः ।
त्वय्येव निपतन्त्योघा जाह्नवीया इवार्णवे ॥ २६ ॥

अन्वयः—आगमैः बहुधा भिन्नाः अपि सिद्धिहेतवः पन्थानः जाह्नवीयाः ओघाः ( आगमैः बहुधाभिन्नाः अपि ) अर्णवे इव त्वयि एव निपतन्ति ।

बहुधेति—आगमैस्त्रयीसांख्यादिभिर्दर्शनैर्बहुधा भिन्ना अपि सिद्धिहेतवः पुरुषार्थसाधकाः पन्थान उपायाः । जाह्नव्या इमे जाह्नवीया गाङ्गाः । “वृद्धाच्छः” इति छप्रत्ययः । ओघाः प्रवाहाः तेऽप्यागमैरागतिभिर्बहुधा भिन्नाः सिद्धिहेतवश्च अर्णवं इव त्वय्येव निपतन्ति प्रविशन्ति । । येन केनापि रूपेण त्वामेवोपयान्तीत्यर्थः । ययाहुराचार्याः—“किं बहुना कारवोऽपि विश्वकर्मेत्युपासते” इति ।

भावार्थ— हे प्रभो ! जिस प्रकार गंगाजी की सभी धारायें समुद्र में ही गिरती हैं उसी प्रकार भिन्न-भिन्न शास्त्रों में भिन्न-भिन्न प्रकार से कहे हुए पुरुषार्थ प्राप्ति के उपाय आपसे ही सम्बन्ध रखते हैं ॥ २६ ॥

त्वय्यावेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणाम् ।
गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयः सन्निवृत्तये ॥ २७ ॥

अन्वयः—त्वयि आवेशितचित्तानां त्वत्समर्पितकर्मणां वीतरागाणां अभूयः सन्निवृत्तये त्वम् ( एव ) गतिः ( असि ) ।

त्वयीति । त्वय्यावेशितं निवेशितं चित्तं यैस्तेषां । तुभ्यं समर्पितानि कर्माणि यैस्तेषां “मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि कौन्तेय प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ।।” इति भगवद्वचनात् । वीतरागाणां विरक्तानामभूयः सन्निवृत्तयेऽपुनरावृत्तये मोक्षायेत्यर्थः । त्वमेव गति साधनम् । “तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय” इति श्रुतेरित्यर्थः ।

भावार्थ—आपका ही सदा ध्यान करने वाले और आपको ही सब कर्म समर्पित करने वाले राग द्वेष शून्य योगियों को आप जन्म-मरण के बन्धन से छुटकारा देते हैं ॥ २७ ॥

प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिर्महिमा तव ।
आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ॥ २८ ॥

अन्वयः—तव मह्यादिः महिमा प्रत्यक्षः अपि अपरिच्छेद्यः आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वं प्रति का कथा ? ।

प्रत्यक्ष इति । प्रत्यक्षः प्रमाणगम्योऽपि तव मह्यादिः पृथिव्यादिर्महिमैववयंम-

३२८ रघुवंशमहाकाव्ये

परिच्छेद्य इयत्तया नावधार्यः आप्तवाग्वेदः । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” इत्यादि श्रुतेः । अनुमानं क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यादिकं ताभ्यां साध्यं गम्यं त्वां प्रति का कथा । प्रत्यक्षमपि त्वत्कृतं जगदपरिच्छेद्यं तत्कारण-मप्रत्यक्षस्त्वमपरिच्छेद्य इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः ।

**भावार्थ—**हे भगवन् ! प्रत्यक्ष दृश्यमान आपसे उत्पन्न समस्त पृथ्वी आदि ऐश्वर्यों से आपकी महिमा नहीं जानी जा सकतीं, तब केवल वेद और अनुमान से किसी तरह जानने योग्य आपका ज्ञान कैसे हो सकता है ॥ २८ ॥

केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः।
अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि ॥ २९ ॥

**अन्वयः—**यतः स्मरणेन केवलं पुरुषं पुनासि अनेन एव त्वयि शेषा वृत्तयः निवेदितफलाः ।

केवलमिति। स्मरणेन केवलं कृत्स्नं । 'केवलःकृत्स्नमेकश्च' इति शाश्वतः । पुरुषं स्मर्तारं जनं पुनासि यतः यदित्यर्थः । अनेन स्मृतिकार्येणैव त्वयि त्वद्विषये याः शेषाः अवशिष्टा वृत्तयो दर्शनस्पर्शनादयो व्यापारास्ता निवेदितफला विज्ञापितकार्याः । तवस्मरणस्यैतत्फलं दर्शनादीनां तु कियदिदि नावधारयाम इति भावः ।

**भावार्थ—**हे भगवन् ! जब आप केवल अपने स्मरण करने वालों को पवित्र कर देते हैं तो फिर आपके दर्शन और स्पर्शन आदि व्यापार की क्या कथा है ॥ २९ ॥

उदधेरिव रत्नानि तेजांसीव विवस्वतः ।
स्तुतिभ्यो व्यतिरिच्यन्ते दूराणि चरितानि ते ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**उदधेः रत्नानि इव विवस्वतः तेजांसि इव दूराणि ते चरितानि स्तुतिभ्यः व्यतिरिच्यन्ते ।

उदधेरिति । उदधेरुदकं धीयत उदधिस्तस्य रत्नानीव विवस्वतस्तेजांसीव दूराण्यवाङ्मनसगोचराणि ते चरितानि व्यतिरिच्यन्ते । निःशेषं स्तोतुं न शक्यन्त इत्यर्थः ।

**भावार्थ—**हे भगवन् ! जिस प्रकार समुद्र के रत्नों को और सूर्य की किरणों को कोई गिन नहीं सकता, उसी प्रकार अवाङ्मनस गोचर आपके चरित्रों का वर्णन नहीं हो सकता ॥ ३० ॥

अनवाप्तमवाप्तव्यं न ते किञ्चन विद्यते ।
लोकानुग्रह एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणोः ॥ ३१ ॥

दशमः सर्गः
३२९

**अन्वयः—**अनवाप्तम् (च) अवाप्तव्यम् ते किञ्चन न विद्यते, एकः लोकानुग्रहः एव ते जन्मकर्मणोः हेतुः ।

अनवाप्तमिति । अनवाप्तमप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्राप्तव्यं ते तव किंचन किञ्चिदपि न विद्यते नित्यपरिपूर्णत्वादिति भावः । तर्हि किंनिबन्धने जन्मकर्मणी तत्राह—लोकेति । एको लोकानुग्रह एव ते तव जन्मकर्मणोर्हेतुः । परमकारुणिकस्य ते परार्थैव प्रवृत्तिः । न स्वार्थेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**हे भगवन् ! संसार में कोई ऐसी वस्तु नहीं है जिसकी प्राप्ति के लिए आप जन्म लेते हैं और मनुष्यों सा व्यवहार करते हैं, आपके जन्म-कर्म का एक मात्र यही उद्देश्य है कि आप संसार पर अनुग्रह करना चाहते हैं ॥ ३१ ॥

---

महिमानं यदुत्कीर्त्य तव संह्रियते वचः ।
श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**तव महिमानं संकीर्त्य वचः संह्रियते यत् तत् श्रमेण अशक्त्या वा, गुणानाम् इयत्तया न ।

महिमानमिति । तव महिमानमनुकीर्त्य वचः संह्रियते इति यत् तद्वचः संहरणं श्रमेण वाग्व्यापारश्रान्त्या अशक्त्या कार्त्स्न्येन वक्तुमशक्यत्वाद्वा गुणानामियत्तया इदं परिमाणं अस्य इयान् तस्य भावः इयत्ता तया एतावन्मात्रतया न । तेषामानन्त्यादिति भावः ।

**भाषार्थ—**आपकी महिमा का वर्णन कर जो हम लोग चुप हो रहे हैं इसका मतलब यह नहीं कि हम लोगों ने आपके सब गुण बखान डाले, किन्तु आपके गुण अनन्त हैं उन्हें सम्पूर्ण कोई जान नहीं सकता आपके गुणगान करते-करते हम थक गये हैं और आगे बोलने की शक्ति हममें नहीं रह गई है ॥ ३२ ॥

---

इति प्रसाद्यामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् ।
भूतार्थव्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**ते सुरा अधोक्षजम् तं प्रसाद्यामासुः । हि परमेष्ठिनः भूतार्थव्याहृतिः न स्तुतिः ।

इतीति । इति ते सुरास्तमधोभूतंमक्षजमिन्द्रियजं ज्ञानं यस्मिंस्तमधोक्षजं विष्णुं प्रसाद्यामासुः प्रसन्नं चक्रुः । हि यस्मात्परमेष्ठिनः सर्वोत्तमस्य तस्य देवस्य सा देवैः कृता भूतार्थव्याहृतिर्भूतस्य सत्यस्यार्थस्य व्याहृतिरुक्तिः । युक्ते क्षमादावृते भृतम्' इत्यमरः । न स्तुतिर्न प्रशंसामात्रं महान्तो हि यथाकथंचिन्न सुलभा इति भावः । परमे स्थाने तिष्ठतीति परमेष्ठी । "परमे कित्" इत्युणादि-

३३०	रघुवंशमहाकाव्ये

सूत्रेण निष्ठेतेरिनिः। "तत्पुरुषे कृति बहुलम्" इति सप्तम्या अलुक्। स्यास्थ्यन्स्थूणाम् इति वक्तव्यात्षत्वम्।

भाषार्थ—इस प्रकार उन देवताओं ने विष्णु की स्तुति करके उन्हें प्रसन्न कर लिया। वह स्तुति भी उनकी झूठी प्रशंसा नहीं थी किन्तु भगवान् के गुणों का यथार्थ वर्णन था॥ ३३ ॥

तस्मै कुशलसंप्रश्नव्यञ्जितप्रीतये सुराः।
भयमप्रलयोद्वेलादाचचक्षुर्नैर्ऋतोदधेः ॥ ३४ ॥

अन्वयः—सुराः कुशलसप्रश्नञ्जितप्रीतये तस्मै अप्रलयोद्वेलात् नैर्ऋतोदधे भयम् आचख्युः।

तस्मा इति। सुरा देवाः कुशलस्य संप्रश्नेन व्यञ्जिता प्रकटीकृता प्रीतिर्यस्य तस्मै। लक्षितप्रसादायेत्यर्थः। अन्यथा अनवसरविज्ञप्तिर्मुखराणामिव निष्फला स्यादिति भावः। तस्मै विष्णवेऽप्रलये प्रलयाभावेऽप्युद्वेलादुन्मर्यादात् नैर्ऋतो राक्षसः स एवोदधिः तस्माद्भूयंम्। चख्युः कथितवन्तः।

भाषार्थ—भगवान् विष्णु ने प्रसन्न होकर देवताओं से कुशल मंगल पूछा, इसके उत्तर में उन्होंने कहा कि आजकल ऐसे राक्षस उत्पन्न हो गये हैं जिन्होंने बिना प्रलयकाल के आये ही समस्त संसार की मर्यादाओं को भंग करके सर्वत्र हाहाकार मचा दिया है। अर्थात् मर्यादा भंग करने वाले रावणादि राक्षसों से हमें बहुत बड़ा कष्ट हो रहा है॥ ३४ ॥

अथ वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना।
स्वरेणोवाच भगवान्परिभूतार्णवध्वनिः॥ ३५॥

अन्वयः—अथ परिभूतार्णवध्वनिः भगवान् वेलासमासन्नशैलरन्ध्रानुनादिना स्वरेण उवाच।

अथेति। अथ वेलायामब्धिकूले समाासन्नानां सन्निकृष्टानां शैलानां रन्ध्रेषु गह्वरेष्वनुनादिना प्रतिध्वनिवता स्वरेण परिभूतार्णवध्वनिस्तिरस्कृतसमुद्रघोषो भगवानुवाच।

भाषार्थ—इसके बाद समुद्र से भी गम्भीर स्वर में जब भगवान् विष्णु उत्तर देने लगे, तब क्षीर समुद्र तट के निकटवर्ती पहाड़ों की कन्दरायें गूंज उठीं॥ ३५ ॥

पुराणस्य कवेस्तस्य वर्णस्थानसमीरिता।
बभूव कृतसंस्कारा चरितार्थैव भारती ॥ ३६ ॥