सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

एकादशः सर्गः ३७७

एकादशः सर्गः ३७७

अन्वयः—रोषपरुषात्मनः स्थितिभिदः अपि पितुः शासने तस्थुषा वेपमान-जननी शिरश्छिदा येन प्राक् घृणा अजीयत ।

येनेति। रोषपरुषः रोषेण क्रोधेन परुषः निष्ठुरः आत्मा बुद्धिर्यस्य सः । ‘आत्मा जीवो धृतिर्बुद्धिः’ इत्यमरः। तस्य रोषपरुषात्मनः स्थितिभिदोऽपि मर्यादालङ्घिनोऽपि पितुः शासने तस्थुषा स्थितेन वेपमानजननीशिरश्छिदा येन प्राग्घृणाऽजीयत ततोऽन्तरं मह्यजीयत। मातृहन्तुः क्षत्रवधात्कुतो जुगुप्सेति भावः ।

भाषार्थ—जिन्होंने क्रोध से कठोरहृदय एवं उचित अनुचित का विचार छोड़ देनेवाले अपने पिता जमदग्नि की आज्ञा मानकर कांपती हुई अपनी माता रेणुका का सिर जिस समय काट लिया उस समय उन्होंने पहले घृणा का त्याग किया था, बाद में पृथ्वी का त्याग किया ॥ ६५ ॥


अक्षबीजवलयेन निर्बभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः ।
क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेर्व्याजपूर्वगणनामिबोद्वहन् ॥ ६६ ॥

अन्वयः--यः दक्षिणश्रवणसंस्थितेन अक्षबीजवलयेन क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेः व्याजपूर्व गणनाम् उद्वहन् इव निर्बभौ।

अक्षेति। यो भार्गवो दक्षिणश्रवणे अपसव्यकर्णे संस्थितेन निक्षिप्तेनाक्षबीजवलयेनाक्षमालया क्षत्रियान्तरकरणानां क्षत्रियवधानामेकविंशतेरेकविंशतिसंख्याया व्याजोऽक्षमालारूपः पूर्वो यस्यास्तां गणनामुद्वहन्निव निर्बभौ।

भाषार्थ—उनके दाहिने कान पर २१ दाने वाली रुद्राक्ष की माला लटक रही थी मानों वह २१ बार क्षत्रियों के नाश करने की गिनती करनं लिए ही उन्होने पहन रखी हो ॥ ६६ ॥


तं पितुर्वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् ।
बालसूनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः ॥ ६७ ॥

अन्वयः--पितुः वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितं तं भार्गवं स्वां दशां च अवलोक्य बालसूनुः पार्थिवः विषसाद ।

तमिति। पितुर्जमदग्नेर्वधभवेन क्षत्रियकर्तृकवधोद्भूवेन मन्युना कोपेन राजवंशानों क्षत्रियवंशानां निधनाय नाशार्थम् । ‘निधनं स्यात्कुले नाशे’ इति विश्वः। दीक्षितं प्रवृत्तमित्यर्थः । तं भार्गवं स्वां दशां चावलोक्य बालाः सूनवो तस्य स पार्थिवो विषसाद । स्वस्यातिदौर्बल्याच्छत्रोश्चातिक्रोधात्कान्दिशीकोभयद्रुतोऽभवदित्यर्थः ।

भाषार्थ—जब दशरथ जी ने उन परशुराम जी को देखा जिन्होंने अपने पिता जमदग्नि के वध से उत्पन्न क्रोध से क्षत्रियों का नाश करने की प्रतिज्ञा

३७८ | रघुवंशमहाकाव्ये

कर ली थी तब राजा दशरथ को अपनी दशा देखकर बड़ी चिन्ता हुई, क्योंकि उनके पुत्र अभी बच्चे थे ॥ ६७ ॥

नाम राम इति तुल्यमात्मजे वर्तमानमहिते च दारुणे ।
हृद्यमस्य भयदायि चाभवद्रत्नजातमिव हारसर्पयोः ॥ ६८ ॥

अन्वयः—आत्मजे दारुणे अहिते च तुल्यं राम इति नाम हारसर्पयोः रत्नजातं इव अस्य हृद्यं भयदायि च अभवत् ।

नामेति । आत्मजे पुत्रे दारुणे घोरेऽहिते शत्रौ च तुल्यमविशेषेण वर्तमानं राम इति नाम हारसर्पयोर्वर्तमानं रत्नजातं रत्नजातिरिव । 'जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता' इत्यमरः । अस्य दशरथस्य हृद्यं हृदयङ्गमं भयदायि भयङ्करं चाऽभवत् ।

भाषार्थ—राजा दशरथ के पुत्र और परशुराम दोनों में रामनाम था इस लिए जिस प्रकार गले के हार एवं सर्प दोनों में वर्तमान मणि आनन्द भी देता है और भय भी उपस्थित करता है उसी प्रकार अपने पुत्र राम और शत्रु परशुराम दोनों में आये रामनाम से उन्हें भय भी हुआ और आनन्द भी ॥ ६८ ॥


अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं नृपं सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः ।
क्षत्रकोपदहनाऽर्चिषं ततः संदधे दृशमुदग्रतारकाम् ॥ ६९ ॥

अन्वयः—सः अर्घ्यं अर्घ्यं इति वादिनं नृपं अनवेक्ष्य यतः भरताग्रजः ततः क्षत्रकोपदहनाऽर्चिषं उदग्रतारकां दृशं सन्दधे ।

अर्घ्यमिति । स भार्गवः अर्घ्यमर्घ्यमिति वादिनं नृपमनवेक्ष्य यतो यत्र भरताग्रजस्ततस्तत्र । “इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते” इति सार्वविभक्तिकस्तसिः । क्षत्रे क्षत्रकुले विषये यः कोपदहनो रोषाग्निस्तस्यार्चिषं ज्वालामिव स्थिताम् । 'ज्वालाभासोर्नपुंस्यर्चिः' इत्यमरः । उदग्रा तारका कनीनिका यस्यास्ताम् । 'तारकाक्षणः कनीनिका' इत्यमरः । दृशं संदधे ।

भाषार्थ—परशुरामजी के भय के कारण शीघ्रता से अर्घ्य ग्रहण कीजिए अर्घ्य ग्रहण कीजिए इस प्रकार कहनेवाले राजा दशरथ की ओर ध्यान न देकर जिधर रामजी थे उधर ही दृष्टि देकर क्रोध से चिनगारी के समान लाल हुई टेढ़ी आंखों से राम को देखने लगे ॥ ६९ ॥


तेन कार्मुकनिषक्तमुष्टिना राघवो विगतभीः पुरोगतः ।
अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना ॥ ७० ॥

अन्वयः—कार्मुकनिषक्तमुष्टिना शरं अंगुलीविवरचारिणं कुर्वता युयुत्सुना तेन विगतभीः पुरोगतः राघवः निजगदे ।

एकादशः सर्ग | ३७६

तेनेति। कार्मुकनिषक्तमुष्टिना शरमङ्गुलीविवरचारिणं कुर्वता युयुत्सुना योद्धुमिच्छता तेन भार्गवेण कर्त्रा विगतभीर्निर्भीकः सन् पुरोगतोऽग्रतो राघवो निजगद उक्तः। कर्मणि लिट्।

**भाषार्थ—**मुट्ठी में धनुष को पकड़कर अंगुलियों में बाण चढ़ाते हुए युद्धाभिलाषी परशुराम ने अपने आगे निर्भय होकर खड़े हुए राम से कहा॥ ७०॥

क्षत्रजातमपकारवैरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः।
सुप्तसर्प इव दण्डघट्टनाद्रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवात्॥ ७१॥

**अन्वयः—**क्षत्रजातम् अपकारवैरि तत् बहुशः निहत्य समं गतः सुप्तसर्पः दण्डघट्टनात् इव तव विक्रमश्रवात् रोषितः अस्ति।

क्षत्रेति। क्षत्रजातं क्षत्रजातिर्मेऽपकारेण पितृवधरूपेण वैरि द्वेषि। तत्क्षत्रजातं बहुश एकविंशतिवारान्निहत्य शमं गतोऽस्मि। तथापि सुप्तसर्पो दण्डघट्टनात् यष्टिप्रहरणादिव तव विक्रमस्य श्रवादाकर्णनाद्रोषितो रोषं प्रापितोऽस्मि।

**भाषार्थ—**मेरे पिता के वध करने के कारण क्षत्रिय जाति मेरा शत्रु है। इसलिए २१ बार उसको मारकर मुझे कुछ शांति मिली थी, किन्तु जिस प्रकार डण्डे से छेड़ देने से सांप फुफकार उठता है उसी प्रकार तुम्हारा पराक्रम सुनकर मैं क्रोधित हो गया हूँ॥ ७१॥

मैथिलस्य धनुरन्यपार्थिवैस्त्वं किल़ानमितपूर्वमक्ष्णोः।
तन्निशम्य भवता समर्थये वीर्यशृङ्गमिव भग्नमात्मनः॥ ७२॥

**अन्वयः—**पार्थिवैः अनमितपूर्वं मैथिलस्य धनुः त्वं अक्ष्णोः किल तत् भग्नं निशम्य भवता आत्मनः वीर्यं (भग्नं) समर्थये।

मैथिलस्येति। अन्यैः पार्थिवैः अनमितपूर्वं पूर्वमनमितं सुप्सुपेति समासः। अस्य मैथिलस्य धनुस्त्वमक्ष्णोः क्षतवान्। किलेति वार्तायाम्। 'वार्तासंभाव्ययोः किल' इत्यमरः। तद्धनुर्भग्नं निशम्याकर्ण्य भवतात्मनो मम वीर्यमेव शृङ्गं भग्नमिव समर्थये मन्ये।

**भाषार्थ—**मिथिला नरेश जनक के जिस धनुष को कोई भी वीर नहीं नवा सका उसी को तूने तोड़ दिया है। यह सुनकर मैं समझता हूँ कि मेरे पराक्रम रूप सींग को तुमने तोड़ा है॥ ७२॥

अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मामगात्।
व्रीडमावहति मे स संप्रति व्यस्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि॥ ७३॥

३८० रघुवंशमहाकाव्ये

**अन्वयः—**अन्यदा जगति राम इति अयं शब्दः उच्चरितः (सन्) माम् एव अगात् सम्प्रति त्वयि उदयोन्मुखे व्यस्तवृत्तिः सः मे व्रीडं आवहति ।

अन्यदेति । अन्यदाऽन्यस्मिन्काले जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरितः सन्मामेवागात् अगमत् । संप्रति त्वय्युदयोन्मुखे सति व्यस्तवृत्तिर्विपरीतवृत्तिः अन्यगामीति यावत् । स शब्दो मे व्रीडमावहति लज्जां करोति ।

**भाषार्थ—**पहले संसार में 'राम कहने से लोग मुझे ही समझते थे, परन्तु तुम ज्यों-ज्यों आगे बढ़ते चले जा रहे हो त्यों-त्यों वह अर्थ तुम्हारे नाम के साथ लगता जा रहा है। यह देखकर मुझे लज्जा लग रही है ॥ ७३ ॥

बिभ्रतोऽस्त्रमचलेऽप्यकुण्ठितं द्वौ रिपू मम मतौ समागसौ ।
धेनुवत्सहरणाच्च हैहयस्त्वं च कीर्तिमपहर्तुमुद्यतः ॥ ७४ ॥

**अन्वयः—**अचले अपि अकुण्ठितं शस्त्रं बिभ्रतः मम द्वौ समागसौ रिपू मतौ धेनुवत्सहरणात् हैहयः च कीर्तिमपहर्तुं उद्यतः त्वं च ।

बिभ्रत इति । अचले क्रौञ्चादावप्यकुण्ठितमस्त्रं बिभ्रतो मम द्वौ समागसौ तुल्यापराधौ रिपू मतौ । 'आगोऽपराधो मन्तुश्च' इत्यमरः । धेनोः पितुर्होमधेनोर्वत्सस्य हरणाद्धेतोर्हैहयः कार्तवीर्य कीर्तिमपहर्तुमुद्यत उद्युक्तस्त्वं च । वत्सहरणे भारतश्लोकः— 'प्रमत्तश्चाश्व मात्तस्य होमधेन्वास्ततो बलात् । जहार वत्सं क्रोशन्त्या वभञ्ज च महाद्रुमाम् ॥ इति' ॥

**भाषार्थ—**क्रौंच पर्वत पर टकराकर भी कुण्ठित नहीं होनेवाले परशु को धारण करने वाले मेरे समान अपराध करनेवाले आज तक दो ही शत्रु हुए हैं उनमें पहला था सहस्रार्जुन जो मेरे पिता से कामधेनु गौ और बछड़ा छीनकर ले गया था और दूसरे हो तुम जो मेरी कीर्ति हरण करने के लिए कमर कसे बैठे हो ॥ ७४ ॥

क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि ।
पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः ॥ ७५ ॥

**अन्वयः—**तेन क्षत्रियान्तकरणः अपि विक्रमः त्वयि अजिते माम् न अवति पावकस्य महिमा सः गण्यते यः कक्षवत् सागरे अपि ज्वलति ।

क्षत्रियेति । तेन कारणेन क्रियते येनासौ करणः क्षत्रियान्तस्य करणोऽपि विक्रमः त्वय्यजिते मां नावति न प्रीणाति । तथाहि पावकस्याग्नेर्महिमा स गण्यते यः कक्षवत्कक्ष इव । "तत्र तस्येव" इति सप्तम्यर्थे वतिः सागरेऽपि ज्वलति ।

**भाषार्थ—**इसलिए २१ बार क्षत्रियों का अन्त करनेवाला भी मेरा पराक्रम

एकादशः सर्गः ३८१

तब तक मुझे अच्छा नहीं लगता जब तक तुझे मैं जीत न लूँ। क्योंकि अग्नि का प्रताप तभी प्रशंसनीय है जब वह समुद्र में भी वैसे ही भड़ककर जले जैसे सूखी घास के ढेर में जलता है ॥ ७५ ॥

विद्धि चात्तबलमोजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया ।
खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तटद्रुमम् ॥ ७६ ॥

**अन्वयः—**ऐश्वरं धनुं हरेः ओजसा आत्तबलं च विद्धि तत् त्वया अभाजि नदीरयैः खातमूलं तटद्रुमं मृदुः अपि अनिलः पातयति ।

विद्धीति । किंच ऐश्वरं धनुर्हरेर्विष्णोरोजसा बलेनात्तबलं हृतसारं च विद्धि यद्धनुस्त्वयाऽभाज्यभंक्षि । "भञ्जेश्च ण्विचि" इति विभाषया नलोपः । तथाहि नदीरयैः खातमूलमवदारितपादं तटद्रुमं मृदुरप्यनिलः पातयति । ततः शिशुरपि रौद्रं धनुरभाङ्क्षमिति मा गर्वीरिति भावः ।

**भाषार्थ—**शिवजी के जिस धनुष को तोड़कर तुम ऐंठ रहे हो उसकी शक्ति तो विष्णु ने पहले ही हर ली है। इसलिए उसे तोड़कर तुमने कोई वीरता का काम नहीं किया है, क्योंकि जिस वृक्ष की जड़ को नदी की प्रचण्ड धारा ने पहले ही खोखली कर दी हो उसे वायु के झोंके से ढहजाने में क्या देर लगती है ॥ ७६ ॥

तन्मदीयमिदमायुधं ज्यया सङ्गमय्य सशरं विकृष्यताम् ।
तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यबाहुतरसा जितस्त्वया ॥ ७७ ॥

**अन्वयः—**तत् मदीयं इदं आयुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृष्यतां प्रधनं तिष्ठतु एवमपि अहं तुल्यबाहुः तरसा त्वया जितः ।

तदिति । तत्तस्मान्मदीयमिदमायुधं कार्मुकं ज्यया सङ्गमय्य संयोज्य "ल्यपि लघुपूर्वात्" इति णेरयादेशः । सशरं यथा तथा त्वया विकृष्यताम् । प्रधनं रणस्तिष्ठतु । प्रधनं तावदास्तामित्यर्थः । 'प्रधनं मारणे रणे' इति विश्वः । एवमपि मद्धनुःकर्षणेऽप्यहं तुल्यबाहुतरसा समबाहुबलेन । 'रंहस्तरसी तु रयः स्यदः' इत्यमरः । त्वया जितः ।

**भाषार्थ—**देखो राम ! युद्ध तो पीछे होगा, पहले तुम मेरे इस धनुष पर डोरी चढ़ाकर इसे बाण के साथ खींचो तो सही, यदि तुम इतना भी कर लोगे तो मैं समझूंगा कि तुम मेरे ही समान बलवान् हो और मैं इतने से ही अपनी हार मानकर लौट जाऊंगा ॥ ७७ ॥

कातरोऽसि यदि वोद्गताचिषा तर्जिताः परशुधारया मम ।
ज्यानिघातकठिनाङ्‌गुलिवृत्तया बध्यतामभययाचनाञ्जलिः ॥ ७८ ॥

३८२ रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—यदि वा उद्गतार्चिषा मम परशुधारया तर्जितः कातरः असि वृथा ज्यानिघातकठिनांगुलिः अभययाचनाञ्जलिः बध्यताम् ।

कातर इति । यदि वोद्गतार्चिषोद्गतत्विषा मम परशुधारया तर्जितः कातरोऽसि भीतोऽसि । वृथा ज्यानिघातेन मौर्वीसङ्घट्टनेन कठिना अङ्गुलयो यस्य स तथोक्तोऽभययाचनाञ्जलिरभयप्रार्थनाञ्जलिवर्द्धयताम् । 'तौ युतावञ्जलिः पुमान्' इत्यमरः ।

भावार्थ—यदि तुम मेरे फरसे की चमकती हुई धार को देखकर डर गये हो तो अपने उन हाथों को जोड़कर अभय की भिक्षा मांग लो जिनकी अङ्गुलियों में धनुष की डोरी की फटकार से व्यर्थ के घट्टे पड़ गये हैं ॥ ७८ ॥

एवमुक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः ।
तद्धनुर्ग्रहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुत्तरम् ॥ ७९ ॥

अन्वयः—भीमदर्शने भार्गवे एवं उक्तवति (सति) राघवः स्मितविकम्पिताधरः (सन्) तद्धनुर्ग्रहणं एवं समर्थं उत्तरं प्रत्यपद्यत ।

एवमिति । भीमदर्शने भार्गवे एवमुक्तवति सति राघवः स्मितेन हासेन विकम्पिताधरः सन् तद्धनुर्ग्रहणमेव समर्थमुचितमुत्तरं प्रत्यपद्यताङ्गीचकार ।

भावार्थ—भयंकर वेशधारी परशुरामजी ने जब ऐसा कहा तब रामने मुस्कराते हुए इस प्रकार वह धनुष हाथ में ले लिया मानो परशुरामजी के वचनों का वही ठीक उत्तर हो ॥ ७९ ॥

पूर्वजन्मधनुषा समागतः सोऽतिमात्रलघुदर्शनोऽभवत् ।
केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस्त्रिदशचापलाञ्छितः ॥ ८० ॥

अन्वयः—पूर्वजन्मधनुषा समागतः अतिमात्रलघुदर्शनः अभवत् नवाम्बुदः केवलोऽपि सुभगस्त्रिदशचापलाञ्छितः किं पुनः ।

पूर्वेति । पूर्वजन्मनि नारायणावतारे यद्धनुस्तेन समागतः संगतः स रामोऽतिमात्रमत्यन्तं लघुदर्शनः प्रियदर्शनोऽभवत् । तथाहि नवाम्बुदः केवलो रिक्तोऽपि सुभगः शोभावान् त्रिदशचापेनेन्द्रधनुषा लाञ्छितश्चिह्नितः किं पुनः । सुभग एवेति भावः ।

भावार्थ—ज्योंही उन्होंने अपने पिछले जन्मवाला वह धनुष हाथ में लिया त्योंही उनकी शोभा और भी बढ़ गई क्योंकि एक तो नया बादल योंही सुन्दर लगता है फिर उसमें यदि इन्द्रधनुष भी बन जाय तो उसकी शोभा का कहना ही क्या है ॥ ८० ॥

तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं च बलिनाऽधिरोपितम् ।
निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥ ८१ ॥