माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
माधवकर द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)
( ३२० ) माधव निदान ।
( ३२० ) माधव निदान ।
अक्षिपाकात्ययके लक्षण ।
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं तु ।
तमक्षिपाकात्ययमक्षिपाकं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ॥ २९ ॥
नेत्रके कृष्णभागमें दोषोंके योगसे चारों ओर सफेद ( शुक्र ) फैल जावे यह
सन्निपातजन्य अक्षिपाकात्ययनामक रोग त्याज्य है ऐसा कहा है ॥
अजकाजातके लक्षण ।
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छलाश्रु ।
विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत् ॥३०॥
काले भागमें बकरीके शुष्क विष्ठाके समान, दुखनेवाली, लाल हो और गाढा
कुछ कालेंसे आंसू वहे उसको अजकाजात ऐसे जानना चाहिये ॥ इतिकृष्णजरोग ॥
दृष्टिके रोग ।
पहले पटलमें दोष जानेसे उसके लक्षण ।
प्रथमे पटले यस्य दोषो दृष्टिं व्यवस्थितः ।
अव्यक्तानि च रूपाणि कदाचिदथ पश्यति ॥ ३१ ॥
प्रथम पटलमें दोष स्थित होनेसे वह पुरुष अव्यक्तरूप ( घटपटादि पदार्थ ) देखे ।
दृष्टिका प्रमाण सुश्रुतमें कहा है, यथा-
मसूरदलमात्रं तु पंचभूतप्रसादजम् ।
आधे मसूरदलके समान पञ्चभूत ( पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश ) से
प्रगट है । शंका-इस श्लोकमें तो मसूरदलके समान लिखा है फिर आधे मसूरके
समान ऐसा अर्थ आपने कैसे किया ? उत्तर-तुमने कहा सो ठीक है परन्तु यह
अर्थ हमने निमि आचार्य्यके मतसे लिखा है। यथा-" पंचभूतात्मिका दृष्टिर्मसूरार्द्ध-
दलोन्मिता " इति ।
अब कहते हैं कि मण्डल चार हैं सो सुश्रुतमें लिखा है, यथा-
तेजोजलाश्रितं बाह्ये तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम् ।
मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् ॥
पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते ॥ ३२ ॥
१ अजकाजातका भेद विदेह दूसरा कहता है । यथा-कृष्णैरक्षणोर्भवेच्छुक्रं छागलीविट्-
समप्रभम् । सांद्रपिच्छिलरक्तास्रात्रित्वग्गा त्वजकेति सः ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
भाषाटीकासमेत। (३२१)
प्रथम पटल रुधिर और जलाश्चित है, दूसरा पटल पिशित (मांस) के आश्रित
है, तीसरा पटल मेदके आश्रित है, चौथा पटल अस्थि (हड्डी) के आश्रित है, इन
चारों पटलोंकी बहुलता दृष्टिके पञ्चमभागके समान होती है ॥
द्वितीयपटलस्थित दोषके लक्षण ।
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ।
मक्षिका मशकांन्केशाञ्जालकानि च पश्यति ॥ ३३ ॥
मण्डलानि पताकाश्च मरीचीन्कुण्डलानि च ।
परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च ॥ ३४ ॥
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः ।
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् ॥
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ॥ ३५ ॥
दूसरे पटलमें दोषके जानेसे दृष्टि विह्वल होजाय अर्थात् पदार्थोंके देखनेमें
असमर्थ होय, उसी प्रकार नेत्रोंके आगे मक्खी मच्छर बाल जाली मंडल पताका
किरण कुण्डल मंडूक आदि अनेक प्रकारके जलके समूह वर्षा मेघ (बादल)
अन्धकार ये नहीं दीखें, ये दृष्टि विह्वल होनेसे होते हैं और विषयभ्रान्तिसे दूरकी
वस्तु समीप दीखे समीपकी दूर दीखे अनेक यत्न करनेसेभी सुईका छिद्र न दीखे ॥
तृतीयपटलगत दोषके लक्षण ।
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते ॥ ३६ ॥
महांत्यपि च रूपाणि च्छादितानीव चांबरैः ।
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानि च पश्यति ॥ ३७ ॥
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ।
अधःस्थे तु समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते ॥ ३८ ॥
पार्श्वस्थिते पुनर्द्दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति ।
समंततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति ॥ ३९ ॥
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद् ह्रस्वं च पश्यति ।
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा वाऽनवस्थिते ॥
दोषे दृष्टिस्थिते तिर्यगेकं वै मन्यते द्विधा ॥ ४० ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA